Bachman Lucyna
Lucyna von Bachman, (Staszewska, Ćwierczakiewiczowa) (1826-1901)
\pisarka, autorka książek kucharskich i poradników, publicystka
Ur. w Warszawie 17 października 1826 r., córka Krystiana Fryderyka von Bachmana (wojskowego a następnie radcy prawnego) i Henrietty Bückling. Po śmierci ojca w 1831 roku, jej matka ponownie wyszła za mąż za Faustyna Pawłowicza, referenta w Komisji Rządowej Wojny. Ć. miała starszego brata, Karola (1821- 1855), absolwenta studiów prawniczych w Berlinie, współpracownika „Biblioteki Warszawskiej” (l. 1842- 1849); autora tekstów z zakresu prawodawstwa europejskiego, uczestnika powstania krakowskiego.
Ć. odebrała wykształcenie domowe, które z czasem oceniła jako powierzchowne i absolutnie nie przygotowujące do dorosłego życia.
Zadebiutowała w 1858 roku wydaną własnym sumptem (nakład 2 tys. egzemplarzy), książką Jedyne praktyczne przepisy wszelkich zapasów spiżarnianych oraz pieczenia ciast. Zachęcona jej dobrym przyjęciem publikowała kolejne dzieła, poświęcone kulinariom i prowadzeniu gospodarstwa domowego.
25 sierpnia 1845 roku 19- letnia Lucyna wstąpiła związek małżeński z Feliksem Staszewskim z którym, zamieszkała w majątku pod Pułtuskiem. Miała tam sposobność obserwowania życia wiejskiego, zwyczajów kulinarnych i tradycji ziemiaństwa. Pożycie małżeńskie nie układało się najlepiej, toteż po dwóch latach Ć. podjęła bezprecedensową wówczas decyzję o rozwodzie, co skutkowało skandalem i ostracyzmem towarzyskim. W 1852 roku ponownie wyszła za mąż za inżyniera Stanisława Ćwierczakiewicza (absolwenta uniwersytetu w Petersburgu). Kolejny związek okazał się bardzo udany, mąż wspierał ambicje L., zachęcał do pisania, dzięki czemu, zdecydowała się na wydanie pierwszej książki. Małżonkowie nie doczekali się potomstwa, przyjęli jednak na wychowanie dziewczynkę, której dali wykształcenie i zabezpieczyli przyszłość. Ćwierczakiewicz zmarł w 1882 roku. Lucyna do śmierci pozostała wdową.
Ć. należała do zboru kalwińskiego. Wyznawaną religię demonstrowała zarówno poprzez działania dobroczynne, jak i zaradność, pracowitość oraz sukces finansowy (znak boskiego błogosławieństwa wedle kalwińskiej nauki o predystynacji).
Sukces pierwszej publikacji, utwierdził ją w przekonaniu o słuszności obranej drogi. Prawdziwym bestsellerem i trampoliną do medialnego sukcesu stała się kolejna książka 365 obiadów za pięć złotych (Warszawa 1860), wydana aż 20 krotnie. Kolejne publikacje Ć. to: Poradnik porządku i różnych nowości gospodarskich (Warszawa 1876), Nauka robienia kwiatów bez pomocy nauczyciela (Warszawa i Kraków 1879), Podarunek ślubny. Kurs gospodarstwa miejskiego i wiejskiego dla kobiet (Warszawa 1885), Cokolwiek bądź chcesz czyścić, czyli porządki domowe (Warszawa 1887) oraz Listy humorystyczne w kwestii kulinarnej (Warszawa 1900).
Ć. uprawiała literaturę użytkową. Ogromne zapotrzebowanie na tego typu teksty powodowało, iż pod względem nakładów, jej książki przewyższały wydania dzieł takich klasyków jak: Mickiewicz czy Słowacki. Odniosła finansowy sukces; w 1883 roku jej zarobki wyniosły 84 tysiące rubli, co stanowiło trzykrotną wartość sporego majątku ziemskiego. Wysokie honoraria Ć. były nawet tematem felietonów w pismach takich jak: „Kłosy” czy „Tygodnik Ilustrowany”.
Od 1866 do 1894 roku Ć. była publicystką „Bluszczu”, w którym redagowała dodatek mód i dział gospodarski. Dodatek ów zawierał drzeworytowe podobizny modeli ubrań i fragmentów garderoby pomiędzy którymi, publikowano komentarze i objaśnienia jej autorstwa. Przepisy i porady Ć. ukazywały się również w suplemencie Sekreta domowe i gospodarskie lub Gospodarstwo miejskie i wiejskie. W latach 90. XIX w. współpracowała z „Kurierem Warszawskim” oraz „Tygodnikiem Mód” w którym, prowadziła rubrykę „Wskazówki i Rady kulinarne” (do 1895 r.).
W latach 1875- 1896 redagowała popularny Kalendarz na rok... Kolęda dla gospodyń przez autorkę 365 obiadów. Ówczesne kalendarze były uniwersalnymi publikacjami o cechach periodyku i druku zwartego. Zawierały informacje okolicznościowe na cały rok. Kalendarze dla kobiet specjalizowały się w informacjach gospodarskich. Ć. publikowała w nich porady z zakresu kulinariów, prowadzenia domu, a także wskazówki dotyczące wychowania i edukacji potomstwa. Popularyzowała również wiedzę z zakresu medycyny i profilaktyki. W części literackiej redagowanego przez nią kalendarza zamieszczano nowele, opowiadania i jednoaktowe sztuki teatralne. Publikowano też relacje z podróży. Ć. pasjonowała się nowinkami technicznymi, które starała się popularyzować. Jako jedna z pierwszych w Warszawie zainstalowała w domu kuchnię gazową.
W swej twórczości promowała wzorzec kobiety zaradnej, posiadającej praktyczne umiejętności, mogącej podjąć pracę zarobkową. Opowiadała się za praktycznym kształceniem dziewcząt; sugerowała by poznawały podstawy ekonomii, rachunkowości, anatomii, chemii i fizyki. Pracę, porządek i oszczędność uznawała za filary dobrego gospodarowania. Posiadała nowoczesne, jak na swoje czasy, poglądy w kwestii higieny i zdrowia. Dodatkowy walor jej poradom nadawał fakt, iż odwoływania się do opinii znanych i cenionych autorytetów. Polacy zawdzięczali jej edukację kulinarną, popularyzację diety bogatej w warzywa i owoce.
Ć. była również znana z działalności dobroczynnej i patriotycznej. Wrażliwa na krzywdę ludzką, apelowała o zbiórki na rzecz najuboższych. Organizowała pomoc powstańcom styczniowym i ich rodzinom. Wspierała więźniów i bezdomnych. Pomagała pisarzom i artystom, dokarmiała biednych studentów. W testamencie przekazała prawa do swych publikacji Janowi Fiszerowi i Zygmuntowi Sarneckiemu, pod warunkiem, iż co roku, tytułem zapomogi przeznaczą na rzecz studentów 300 rubli.
Od 1870 r. prowadziła w swym mieszkaniu przy ulicy Królewskiej 3 salon, w którym podejmowała zaproszonych gości przyrządzanymi przez siebie daniami. „Czwartkowe obiady” zmieniały się często w recitale, deklamacje, wokalne popisy.
Ć. organizowała również kursy z gospodarstwa domowego (w zakładach naukowych panien Porazińskiej i Smolikowskiej). W 1875 r. postanowiła założyć własną szkołę praktycznej nauki gotowania. Nauka trwać miała od 3 do 4 miesięcy, grupa uczennic liczyć- 8 osób, nie mamy jednak informacji na temat działalności tej szkoły i efektów nauczania.
Ć. skupiała na sobie uwagę kręgów towarzyskich Warszawy. Prowokowała i świadomie kreowała swój wizerunek. Kwestionowała konwenanse, była impulsywna, energiczna, pewna siebie, ostentacyjna i niepokorna. Krytykowano ją za manifestowanie powodzenia i sukcesu finansowego (brak skromności), przebojowość etc. Była bohaterką wielu anegdot. Wielkie kontrowersje wzbudziła jej publikacja z 1899 r. Sylwetki moich panien do towarzystwa, w której ośmieszała i krytykowała opisywane postaci. Tekst ten uznano za złośliwy paszkwil. Prasa oskarżyła autorkę o bezwzględność, próżność i cynizm.
Ć. zmarła 26 lutego 1901 w Warszawie i została pochowana na cmentarzu ewangelicko-reformowanym (kwatera E-1-6). Jej nekrologi ukazały się w kliku warszawskich periodykach. Napisano m. in.: „Tysiące gospodyń, wzorując się na jej przepisach, kuchmistrzują smacznie i zdrowo, zaprowadzają porządki w gospodarstwie domowem i w śpiżarni. Niejeden małżonek zawdzięcza spokój i ład książkom Ćwierczakiewiczowej. W życiu prywatnym nieboszczka umiała świadczyć dobro, być czułą opiekunką przybranych wychowanic, zdobywać się na poświęcenie, gorąco odczuwać sprawy społeczne. Znana z prawdomówności, “rąbaniem prawdą w oczy” niejednego sobie zraziła. Liczny orszak pogrzebowy świadczył o popularności, jaką się cieszyła w swych ukochanym grodzie".
W XXI wieku Ć. została ikoną kobiety przebojowej, self made woman, która odniosła sukces finansowy i zawodowy dzięki samozaparcium, energii i ciężkiej pracy. Poświęcono jej kilka książek I. Wodzińska, Lucyna Ćwierczakiewiczowa. Kobieta niekonwencjonalna, Warszawa 2014; M. Sztokfisz, Pani od obiadów. Lucyna Ćwierczakiewiczowa. Historia życia 2018. L. Ć. stała się również główną bohaterką powieści M. Gretkowskiej, Mistrzyni, Kraków 2021.
a/ Twórczość:
książki:Jedyne praktyczne przepisy wszelkich zapasów spiżarnianych oraz pieczenia ciast, Warszawa 1858 (tłumaczenie rosyjskie Jedinstwiennyje prakticzeskije prawiła dla prigotowlenija wsiakago roda pieczenij, warienij 1i raznych zapasow na zimu, Petersburg 1874); 365 obiadów / przez Lucynę Ćwierczakiewicz, Warszawa 1860; Poradnik porządku i różnych nowości gospodarskich, Warszawa 1876; Nauka robienia kwiatów bez pomocy nauczyciela, Warszawa i Kraków 1879; Podarunek ślubny. Kurs gospodarstwa miejskiego i wiejskiego dla kobiet, Warszawa 1885; Jedyne praktyczne przepisy konfitur, różnych marynat, wędlin, wódek, likierów, win owocowych, miodów oraz ciast, Warszawa 1885; Cokolwiek bądź chcesz czyścić, czyli porządki domowe, Warszawa, 1887; Listy humorystyczne w kwestii kulinarnej, Warszawa 1900; Baby, placki i mazurki: praktyczne przepisy pieczenia chleba, bułek, placków, mazurków, tortów, ciastek, pierników i.t.p/ przez Lucynę Ćwierczakiewiczową, Warszawa 1908; Soki i konfitury: praktyczne przepisy konfitur, soków, konserw, kompotów słodkich i ostrych, galaret, marmolad itp., Warszawa 1908; Obiady, ciasta, konfitury, Warszawa, Lwów 1911.
krótsze formy: Pogawędka gospodarcza, “Dodatek do Bluszczu” 1884, nr 8; Z wiośnianych moich lat : moja pierwsza i ostatnia miłość, [w:] Kalendarz na rok 1891: kolęda dla gospodyń przez autorkę 365 obiadów, Warszawa 1891; Pogawędki gospodarcze, [w:] Kalendarz na rok 1893: kolęda dla gospodyń przez autorkę 365 obiadów, Warszawa 1893; Przy stole, [w:] Kalendarz na rok 1899: kolęda dla gospodyń przez autorkę 365 obiadów, Warszawa 1899; Sylwetki moich panien do towarzystwa, [w:] tamże.
b/ korespondencja: Archiwum Państwowe w Warszawie, Zbiór Korotyńskich, Sygnatura 72/201/0/25/396 uzup.
c/ materiały publikowane dotyczące Ć.: Prus B., Kronika tygodniowa, „Kurier Warszawski”, 1875; tenże, Kronika tygodniowa, „Kurier Warszawski” 1879, nr 25; tenże, Kronika tygodniowa, „Kurier Warszawski” 1881, nr 277; tenże., Kronika tygodniowa, w: „Kurier Warszawski”, 1884 tenże, Kronika tygodniowa, „Kurier Warszawski” 1885, nr 323; tenże, Kronika tygodniowa, w: „Kurier Warszawski”, 1886; tenże., Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski”, 1887, nr 23; O sylwetkach panien do towarzystwa z książki dla gospodyń na rok 1899, „Mucha” 1899, nr 1, s. 4.; Dalszy ciąg relacji Pani Lucyny C. o pannach do towarzystwa, „Mucha” 1899, nr 2, s. 2; Pani Lucyna, „Mucha”, 1899, nr 3, s. 2 ; Q. [M. G a w a l e w i c z ] , P ani Lucyna „K raj” 1901, nr 9, dod. s. 107.
Nekrologi: „Bluszcz" 1901, nr 10; "Kurier Warszawski" 3.03 1901, nr 62; "Tygodnik Ilustrowany" 1901, nr 10, s.184.
D/ Opracowania: Balicka Z., Lucyna Ćwierczakiewiczowa, „Polski Słownik Biograficzny", t. IV, Kraków 1938, s. 385; Słownik Literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław- Warszawa- Kraków 1991, s. 403; Kalkowski J., O autorce “365 obiadów”, [w:] 365 obiadów Lucyny Ćwierczakiewiczowej, Wyd. 23, Kraków 1985, 5-16; Franke J., Lucyna Ćwierczakiewiczowa, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”, 1992, 31/1, s. 117-133; Zabierowska K., Gawędy kulinarne Lucyny Ćwierczakiewiczowej: komunikaty nakłaniające [w:] Z problemów współczesnego języka polskiego, A. P. Wilkoń, J. Warchała (red.), Katowice 1993, s. 66-76. Inatowicz E., Lucyna Ćwierczakiewiczowa – kucharka i dama, w: Kobieta i kultura życia codziennego. Wiek XIX i XX. Zbiór studiów, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1997; Mucha I., Kucharka niepospolita, czyli życie i twórczość Lucyny Ćwierczakiewiczowej, [w:] Historia zwyczajna kobiet i zwyczajnych mężczyzn : dzieje społeczne w perspektywie gender, Przemyśl 2007, s.7-20; Stegner T., Lucyna Ćwierczakiewiczowa – aktywna zawodowo kobieta sukcesu, w: Aktywność kobiet w organizacjach zawodowych i gospodarczych w XIX i XX wieku, red. K. Makowski, Poznań 2007, s. 15-30; Uljasz A., Lucyna Ćwierczakiewiczowa (1829-1901): legenda polskiej kuchni, [w:] Od Lwówka Ślaskiego do Lwowa, red. Z. Budziński, Rzeszów 2012, s. 182-193; Jackowska W., Perfekcyjny poradnik pani domu. Kuchnia i porady Lucyny Ćwierczakiewicz, Warszawa 2013; Machowska M., „Jeden jest tylko Szekspir i jedna Ćwierczakiewiczowa”. Próba ukazania osoby Lucyny Ćwierczakiewiczowej w nowym świetle, „Vade Nobiscum”, T. X (2013), s. 77-86; Zyśk J., Czerniak G., Wychowanie dziecka w XIX stuleciu w świetle praktycznych porad Lucyny Ćwierczakiewiczowej, w: Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „Świat dziecka”. Tom 5, red. Kita J., Korybut- Marciniak M., Łódź-Olsztyn 2016, s. 301-313; Łopuszański P., Warszawa literacka przełomu XIX i XX wieku, Warszawa 2019, s. 118-119; Januszkiewicz J., Lucyna Ćwierczakiewiczowa, nie-skandalistka, a odważna kobieta; w: Kobiety - kultura - życie publiczne - prawo, red. M. Dajnowicz, D. Dajnowicz - Piesiecka, J. Zajko - Czochańska, Białystok 2023, s. 81- 88.
e/ foto Lucyna Ćwierczakiewiczowa (1896), „Wędrowiec” R. 34, 1896, nr 24, s. 470.
Jolanta Kolbuszewska
