Choiseul-Gouffier Zofia Wiktoria

Choiseul-Gouffier Zofia Wiktoria z Tyzenhauzów (Sophie-Victoire de Tyzenhauz)                   (ok. 1790–1878), publ. jako Ctesse de Choiseul-Gouffier 

pisarka francuskojęzyczna, autorka powieści historycznych, pamiętnikarka i przyjaciółka cesarza Aleksandra I.

Ur. ok. 1790 lub 1796 r. [?] w Żołudku (pow. lidzki) w rodzinie arystokratyczno-ziemiańskiej c. Ignacego Onufrego Benedykta Tyzenhauza (1757–1822), gen. mjr. wojsk litewskich, szefa Regimentu Gwardii Pieszej W. Ks. Lit., konsyliarza pow. lidzkiego konfederacji generalnej W. Ks. Lit. (1792), członka Komisji Rządu Tymczasowego W. Ks. Lit. (1812), później gen. mjr. armii rosyjskiej, i Marianny z Przeździeckich (1763–1843). Miała siostrę Aleksandrę Konstancję Marię Ludwikę (zm. 1843), żonę Adama Günthera von Heideslheim i matkę Gabrieli z Güntherów Puzyniny (zob.) oraz braci Rudolfa Henryka (chrzest 1781–1830), płk. artylerii wojsk napoleońskich, oraz Konstantego Ignacego (chrzest 1786–1853), płk. wojsk lit., ornitologa i zoologa.

Po rozpadzie małżeństwa rodziców Ch.-G. wychowywała się początkowo przy ojcu w Rakiszkach, następnie w Kieranach (pow. wileński), w domu Józefa Tomasza Morykoniego i jego żony Konstancji z Szadurskich, której przypisywała wpływ na ukształtowanie swojej religijności. Otrzymała wszechstronne domowe wykształcenie, obejmujące biegłą znajomość francuskiego, muzykę i rysunek (m.in. u Jana Rustema), część wiedzy zdobywając samodzielnie; uprawiała także jeździectwo. Od dzieciństwa przejawiała talent literacki; w l. 1806–1807 napisała po francusku Wandę i Rytigera, utwór osnuty na dziejach Polski i zawierający aluzje do Napoleona Bonaparte. Rękopis, przeznaczony dla matki, zapewne w 1812 r. ofiarowała François Le Lorgne d’Ideville’owi, tłumaczowi cesarza; wg późniejszej relacji zaginął podczas odwrotu wojsk napoleońskich z Wilna.

Wiosną 1812 r. Ch.-G. przyjechała wraz z córkami Morykonich, Dorotą i Felicją, do Towian. Tam, w majątku wuja Benedykta Moriconiego i jego żony Marii Wiktorii z Radziwiłłów, została przedstawiona cesarzowi Aleksandrowi I, który zatrzymał się u nich w drodze z Petersburga. Wychowana w środowisku o sympatiach pronapoleońskich i początkowo nieufna wobec polityki rosyjskiej, z czasem zyskała jego przychylność. Wkrótce otrzymała tytuł frejliny przy cesarzowych oraz prawo noszenia tzw. brylantowego szyfru – wysadzanej diamentami tabliczki z monogramami cesarzowej-matki Marii Fiodorowny i cesarzowej Elżbiety Aleksiejewny. 13 VI 1812 r. uczestniczyła w balu wydanym na cześć Aleksandra I przez gen. Leontija Bennigsena w Zakręcie pod Wilnem.

Podczas okupacji Wilna przez wojska napoleońskie (28 VI–10 XII 1812) pozostała w mieście, pomagając w przygotowaniu opatrunków dla rannych żołnierzy. W lipcu 1812 r., podczas przyjęcia litewskiej arystokracji na cześć Napoleona, wystąpiła w „brylantowym szyfrze”, manifestując swoje prorosyjskie sympatie. Pozostawiona w Wilnie przez ojca i brata, którzy po wkroczeniu Rosjan 10 XII, obawiając się konsekwencji poparcia Napoleona, opuścili Litwę, 9/21 XII podczas spotkania z Aleksandrem I uzyskała od cesarza zgodę na objęcie ich amnestią. W tym samym roku wstawiła się u cesarza za Janem Śniadeckim, rektorem Uniw. Wil. 12 XII uczestniczyła w wieczorze towarzyskim u marszałka Kutuzowa w Wilnie. Po wojnie utrzymywała z Aleksandrem I bliskie kontakty i korespondencję, spotykając się z nim m.in. w Wilnie i kilkakrotnie w Warszawie.

W 1818 r. Ch.-G. anonimowo debiutowała powieścią francuskojęzyczną Le Polonois à St.-Domingue ou La jeune Créole, wydaną w Warszawie przez Zawadzkiego i Węckiego, o losach polskiego legionisty napoleońskiego i Kreolki, rozgrywającą się na tle rewolucji haitańskiej (1791–1804). Dn. 3 II 1818 r., wbrew woli rodziny, poślubiła w Rakiszkach Antoine’a Louisa Octave’a de Choiseul-Gouffier (1773–1840), para Francji, syna francuskiego dyplomaty Marie-Gabriela-Florenta-Auguste’a de Choiseul-Gouffier (1752–1817). Po ślubie używała nazwiska de Choiseul-Gouffier i mieszkała z mężem w jego dobrach Płótele na Żmudzi, gdzie zgromadziła księgozbiór, ryciny i inne dzieła sztuki. Uczestniczyła w prowadzeniu rozległego majątku rolno-hodowlanego, obejmującego folwarki, młyny i karczmy. Po śmierci męża zarządzała dobrami wraz z synem i w latach 40. XIX w. była pomysłodawczynią przebudowy dworu i jego zaplecza gospodarczego.

Po Restauracji Burbonów (1814) Ch.-G. wyjechała z mężem do Francji, gdzie oboje zostali przyjęci na audiencji przez Ludwika XVIII; rodzina de Choiseul-Gouffier odzyskała część dawnych posiadłości, m.in. Épernay w dep. Marna. W 1821 r. urodziła syna Aleksandra Władysława Ignacego Oktawiusza (1821–1896), późniejszego męża Zofii z Hutten-Czapskich. W 1824 r. udała się z synem do Petersburga, gdzie została przyjęta na dworze carskim, a Aleksander I został ojcem chrzestnym jej syna. W następnych latach podróżowała między Francją, Litwą, Rosją i Włochami, przywożąc na Litwę nowości wydawnicze; wg G. Puzyniny sprowadziła z Paryża egzemplarz Pana Tadeusza A. Mickiewicza. Przebywała głównie w Płótelach i Wilnie, utrzymując kontakty ze środowiskiem arystokratycznym i kulturalnym.

Kontynuując działalność literacką, Ch.-G. wydała w Paryżu pod własnym nazwiskiem w 1824 r. powieść historyczną Vladislas Jagellon et Hedwige, ou la Réunion de la Lithuanie à la Pologne, poświęconą początkom unii polsko-litewskiej, a w 1826 r. romans historyczny Le Nain politique, którego akcję osadziła w XVI w., w okresie pierwszej wolnej elekcji i wyboru Henryka Walezego, łącząc dzieje Polski i Francji. Utwory te zapoczątkowały charakterystyczny dla jej twórczości zwrot ku historii Polski i Litwy oraz ukazywanie roli kobiet w życiu politycznym. Jej utwory spotkały się z zainteresowaniem prasy francuskiej i polskiej, była recenzowana i tłumaczona na języki rosyjski, szwedzki i angielski. W 1829 r. uzyskała obywatelstwo francuskie i ogłosiła Mémoires historiques sur l’empereur Alexandre et la cour de Russie (Paryż 1829), oparte na doświadczeniach z dworem Aleksandra I; trzy pierwsze rozdziały miały charakter historyczny i nie opierały się na osobistych wspomnieniach. Pod koniec lat 30. XIX w. przebywała w Dreźnie w kręgu francuskiej emigracji rojalistycznej. Po kilkuletniej przerwie wróciła do twórczości powieściowej, wydając Halina Oginska, ou les Suédois en Pologne (Paryż 1839), której akcję umieściła w okresie wielkiej wojny północnej (1700–1721) na Żmudzi.

Dzięki utrzymywanym po śmierci Aleksandra I kontaktom z dworem ros. w 1858 r. doprowadziła do uzyskania przez syna obywatelstwa ros. bez utraty franc., co pozwoliło mu zachować prawa majątkowe na Litwie. W 1860 r. przebywała w Wilnie, gdzie uczestniczyła w balu z udziałem Aleksandra II. W 1862 r. wydała zmienioną wersję Mémoires pt. Réminiscences sur l’empereur Alexandre Ier et sur l’empereur Napoléon Ier, pozbawioną trzech pierwszych rozdziałów z wydania z 1829 r. i rozszerzoną o wspomnienia dotyczące Napoleona I i kampanii 1812 r. Dzieło zachowało znaczenie jako źródło do badań nad epoką. W ostatnich latach życia zimy spędzała we Francji, m.in. w Nicei, a lata w Płótelach. Utrzymywała kontakty z franc. środowiskiem literackim, m.in. z Aleksandrem Dumasem ojcem, który wykorzystał w jednej z powieści jej opis Petersburga ze Wspomnień; wg Gabrieli z Güntherów Puzyniny korespondowała także z Alfredem de Mussetem. W Nicei ogłosiła powiastkę Gertrude des comtes Komorowski, comtesse Félix Potocka, faits historiques (1875) oraz zbiór modlitw Litanies (1878). Jako młoda kobieta wyróżniała się urodą; wg paszportu miała ok. 152 cm wzrostu, ciemnobrązowe włosy, niebieskie oczy i wydłużony nos. W późniejszych latach niewielką wagę przywiązywała do wyglądu i stroju, nosząc niekiedy zużyte i niemodne ubrania, nieodpowiadające ówczesnym zasadom elegancji. Zmarła w Nicei 21 V 1878 r.; 4 VI w Paryżu odprawiono nabożeństwo żałobne. Pochowana została na cmentarzu polskim w Montmorency.

Ch.-G. należała do grona najwcześniejszych pisarek związanych z Litwą, obok m.in. Franciszki Urszuli Radziwiłłowej i Anny Barbary Olimpii Mostowskiej (zob.). Tworzyła przede wszystkim powieści historyczne i wspomnienia po francusku. Jej powieści łączyły fikcję z materiałem historycznym, ukazując wydarzenia polityczne, życie obyczajowe i rodzinne oraz losy rzeczywistych postaci, zwłaszcza kobiet; ważne miejsce zajmowały dzieje arystokracji polsko-litewskiej, uczucie, małżeństwo, obowiązek i konwenans. W jej twórczości łączyły się tematy historyczne z indywidualnym stosunkiem do przeszłości, perspektywą kobiet i autobiograficznymi odniesieniami do bohaterek. Wpisywała się w rozwój XIX-wiecznej powieści historycznej, różniąc się od modelu Waltera Scotta częstym wyborem autentycznych bohaterów i skupieniem na doświadczeniu kobiet. Pamiętnikarstwo Ch.-G. łączyło relację osobistą z narracją historyczną. Mémoires historiques sur l’empereur Alexandre et la cour de Russie mają wartość źródłową dla badań nad epoką napoleońską, panowaniem Aleksandra I i dworem ros. Ch.-G. wskazywała na wykorzystanie jej wspomnień przez Lamartine’a. Jej twórczość przyczyniała się do upowszechniania historii Polski i Litwy w Europie Zachodniej. Spuścizna pisarska Ch.-G. zachowała się przede wszystkim w Žemaičių muziejus „Alka” w Telszach, w archiwum rodziny de Choiseul-Gouffier z dóbr Płótele; obejmuje m.in. dwa francuskojęzyczne notesy, osiem listów do syna Aleksandra, dokumenty, fotografie i książki. Ch.-G. nie należy mylić z Alix de Choiseul-Gouffier (1832–1915), pisarką, również urodzoną w Wilnie.

 

1. Le Polonois à St. Domingue ou La jeune Créole, Varsovie 1818; przekł. pol.: Polak w St. Domingo, czyli Młoda Mulatka, tłum. J. Widulińska, W. 1819; przekł. niem.: Der Pole auf St. Domingo oder die junge Creolin, tłum. T. Landmesser, Bromberg 1858, t. 1–2.

2. Barbe Radziwil: roman historique, Paris: Le Normant, 1820, t. 1–2; przekł. pol. anonim.: Barbara Radziwiłłówna: romans historyczny z francuskiego oryginału na język polski przetłumaczony, Wr.: W. B. Korn, 1821.

3. Vladislas Jagellon et Hedwige, ou la Réunion de la Lithuanie à la Pologne: nouvelle historique (1382), Paris: C. Gosselin, 1824, t. 1–2; przekł. pol.: Władysław Jagiełło i Jadwiga, czyli Połączenie Litwy z Polską: romans historyczny, tłum. J. Widulińska, W. 1824, t. 1–2; przekł. niem.: Liebe und Entsagung: Ein Gemählde höherer Weiblichkeit und düsterer Rache, tłum. F. Rittler, Wien: Kaulfuss u. Krammer, 1825, t. 1–2.

4. Le Nain politique: roman historique, Paris: C. Gosselin, 1826, t. 1–4; przekł. wł.: Il nano politico: romanzo storico, Livorno: Tipografia Vignozzi, 1828–1829, t. 1–4.

5. Mémoires historiques sur l’empereur Alexandre et la cour de Russie, Paris: R. Leroux, 1829; toż, Bruxelles: Auguste Wahlen et H. Tarlier, 1829; przekł. szw.: Historiska memoirer om kejsar Alexander och ryska hofvet. Öfversättning från Franskan, Örebro: N. M. Lindh, 1830; Alexander, Kaiser von Russland, mit Benutzung des französischen Textes der Gräfin Choiseul durch Friedrich von Barfus, Saarlouis: F. Stein, 1849; wyd. zmien.: Réminiscences sur l’empereur Alexandre Ier et sur l’empereur Napoléon Ier, Besançon: Bonvalot, 1862; przekł. ros.: Воспоминания об императоре Александре I и об императоре Наполеоне I графини Шуазель-Гуфье, Pet.: тип. В. И. Грацианского, [1879]; przekł. ros.: Историческіе мемуары об Императорѣ Александрѣ и его дворѣ, tłum. Z. Mirovich, wstęp A. A. Kizevettera, Moskwa: К. Некрасов, 1912; przekł. ang.: Historical Memoirs of the Emperor Alexander I. and the Court of Russia, tłum. Mary Berenice Patterson, Chicago: A. C. McClurg & Co., 1900; wyd. 2, Chicago 1901; London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. Ltd., 1904.

6. Halina Oginska, ou les Suédois en Pologne, Paris: C. Gosselin, 1839, t. 1–2; wyd. bruks.: Bruxelles: Société belge de librairie, 1839, t. 1–2.

7. Gertrude des comtes Komorowski, comtesse Félix Potocka: faits historiques recueillis et publiés par Madame la Comtesse de Choiseul-Gouffier, née Comtesse de Tisenhaus, Nice: S. C. Cauvin et Cie, 1875.

8. Litanies, composées par la C-sse de Choiseul-Gouffier, née C-sse Tyzenhaus, Nice 1878.

b) Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1291, ap. 1, b. 66, l. 1 (nekrolog Ch.-G.); Žemaičių muziejus „Alka” w Telszach, Archiwum rodziny de Choiseul-Gouffier; W. Hoffman, The True Memoirs of the Emperor Alexander, rękopiśmienny przekł. wspomnień S. de Choiseul-Gouffier, lata 70. XIX w., The New-York Historical Society, New York.

c) Žemaičių muziejus „Alka” w Telszach, Archiwum rodziny de Choiseul-Gouffier z dóbr Plateje (8 listów Ch.-G. do syna Aleksandra); Médiathèque municipale La Source de Saint-Lô, fonds Octave Feuillet, OF COR 285 (list Ch.-G., II poł. XIX w.?); B. Czart. w Kr., rkps 7458, t. 1 (list Ch.-G. do Izy Działyńskiej, b. d.).

d) Žemaičių muziejus „Alka” w Telszach, MA 816, Mickevičius J., Platelių dvaras baudžiavos metu, s. 1, 47–48.

e) Speičytė B., Istorija aristokratės akiratyje: Sofijos Tyzenhauzaitės de Šuazel-Gufjė istoriniai romanai, „Colloquia” 2020, t. 45, s. 123–154; Zatorska I., Sophie de Choiseul-Gouffier (1790–1878), une disciple polonaise de Bernardin de Saint-Pierre?, „Acta Philologica” 2000, nr 27, s. 47–61; Bleizgienė R., Rašanti moteris istoriniame maskarade, „Metai” 2007, nr 6, s. 100–109; Petronienė J., Istorinių moterų vaizdavimas XIX a. Lietuvos moterų rašytojų kūryboje (Sofija Tyzenhauzaitė de Šuazel-Gufjė, Gabrielė Giunterė-Puzinienė), w: Moterų istorijos eskizai: XIX a. antra pusė–XX a. pirma pusė, red. B. Avižinienė, R. Bleizgienė, Vilnius 2024, s. 223–239, 410–411; Zatorska I., Tragizm historii a utwory pisane po francusku przez Polaków o Polakach na San Domingo, „Napis”, Seria V, 1999, s. 137–152; Butkuvienė A., Garsios Lietuvos moterys: XIV–XX a. pirmoji pusė, wyd. 2, Vilnius 2008; Taż, Sofija Tyzenhauzaitė, w: S. Tyzenhauzaitė, Reminiscencijos apie imperatorių Aleksandrą I ir apie imperatorių Napoleoną I, vertė L. Baranauskaitė, V. Baranauskas, Vilnius 2004, s. 161–168; Ravickienė E., Sofija Tyzenhauzaitė, w: Šimtmečių takais, Plungė 1997, s. 117–119; Mukienė D., Rašytoja Sofija Tyzenhauzaitė, Žaludkas ir kas Lietuvos aukštuomenei, mokslo žmonėms, kūrėjams XVIII–XIX a. buvo prancūzų kalba, „Žemaičių žemė” 2024, nr 1, s. 38–46; Taż, Sofijos Tyzenhauzaitės knygos Lietuvoje, w: S. Tyzenhauzaitė, Reminiscencijos apie imperatorių Aleksandrą I ir apie imperatorių Napoleoną I, Vilnius 2004; Jenike L., Choiseul-Gouffier Zofia z Tyzenhauzów, „Tyg. Ilustr.” 1880, nr 240, s. 70; Stankowska H., Początki powieści historycznej w Polsce, Opole 1965, s. 160; Isbell J. C., Women Writers in the Romantic Age, Cambridge 2025; Girault de Saint-Fargeau E., Revue des romans. Recueil d’analyses raisonnées des productions remarquables des plus célèbres romanciers français et étrangers, t. 1, Paris 1839, s. 136–137; Bartkienė R., Platelių dvaro savininkų Šuazelių (De Choiseul-Gouffier) šeimos archyvo rinkinys Žemaičių muziejuje „Alka”, „Lietuvos muziejų rinkiniai” 2016, t. 15, s. 67–75; Skowronek J., Bochenek M., Cichowski M., Filipow K., Cmentarz polski w Montmorency, W. 1986; Puzynina G. z Güntherów, W Wilnie i w dworach litewskich. Pamiętnik z lat 1815–1843, wyd. A. Czartkowski, H. Mościcki, Wil. 1928; reprint, Kr. 1990; Świeżawski L., Jan Śniadecki. Jego życie i działalność naukowa, Pet. 1898; Wielka encyklopedya powszechna ilustrowana, t. XII, W. 1894, s. 769; Boniecki A., Herbarz polski, t. III, W. 1900, s. 67; Estr. XIX, t. III, s. 15; „Le Cabinet de Lecture” 1834, nr 2445; „Österreichisches Bürgerblatt” 1829, nr 87; „L’Eco” 1829, nr 81; „Kur. Lit.” 1824, nr z 25 II (dodatek); „Rozmaitości” 1839, nr 7; „Kur. Warsz.” 1858, nr 117; „La Légitimité” 1886, nr 12, 21 III 1886 (Lettres de Madame Amélie de Bourbon à son père, le duc de Normandie).

e) Ikonografia: Portret Ch.-G., drzeworyt wg rys. J. Buchbindera, „Tyg. Ilustr.” 1880, nr 240; T. de Ch.-G., ilustr. w: Wielka enc. powszechna ilustr., t. XII, W. 1894, s. 769; T. de Ch.-G. (1790–1878), portret, Johann Baptist Lampi starszy (1751–1830), olej na płótnie, Žemaičių muziejus „Alka” w Telszach, ŽAM GEK-2796; T. de Ch.-G., fotografie, Žemaičių muziejus „Alka” w Telszach, ŽAM GEK 16912/F787; Portret Ch.-G. (1790–1878), BnF, Département des Estampes et de la photographie, Collection Laruelle, t. 173, NE-63 (173)-FOL, s. 22.