Chopin Ludwika
Ludwika Marianna Chopin (Jędrzejewiczowa) (1807-1855)
pisarka, tłumaczka, kompozytorka, filantropka,
Ur. 6 kwietnia 1807 roku w Warszawie, c. Mikołaja i Justyny z Krzyżanowskich. Ojciec J. pochodził z Lotaryngii, był nauczycielem języka francuskiego i guwernerem. Pracował w majątkach w Kiernozi, Żelazowej Woli, Liceum Warszawskim oraz Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierów.
J. była najstarszym dzieckiem Chopinów; siostrą światowej sławy kompozytora Fryderyka (1810-1849), Izabelli (Barcińskiej) (1811-1881) i Emilii (1812- 1827).
Otrzymała bardzo dobre, jak na owe czasy, wykształcenie. Uczyła się na pensji dla dziewcząt (Józefy Werbusz lub Bogumiły Wiłuckiej). Jej nauczycielem gry na fortepianie był Wojciech Żywny. W latach 1824- 1825 wraz z bratem Fryderykiem (oraz Janem Białobłockim) brała udział w amatorskich koncertach w warszawskim kościele ewangelickim. Zgromadzony przez nią księgozbiór świadczył o rozległych zainteresowaniach, zarówno literackich, artystycznych, jak i ścisłych.
J. zadebiutowała w 1828 roku wydaną anonimowo „powieścią moralną dla dzieci” Ludwik i Emilka, wzorowaną na tekście Christiana Gotthilfa Salzmanna, dedykowaną Klementynie Tańskiej. Napisana wraz z siostrą (najprawdopodobniej Emilią, choć część komentatorów twierdzi, iż współautorką tekstu była Izabella, według innych- autorkami miały być Emila i Izabella). Następną publikacją J. była wydana anonimowo w 1829 r. relacja z podróży do Dusznik i Kudowy Podróż Józia z Warszawy do wód szląskich przez niego samego opisana. Książkę dwukrotnie wznawiano (w 1830 i 1844 roku).
22 listopada 1832 r. w Brochowie, Ludwika poślubiła 29 letniego Józefa Kalasantego Jędrzejewicza (1803–1853), absolwenta Uniwersytetu Warszawskiego i Krakowskiego, urzędnika Komisji Spraw Wewnętrznych, a następnie wykładowcę prawa i administracji w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie. Jędrzejewicz piastował również funkcję sędziego pokoju okręgu i miasta Warszawy, działał w Warszawskim Towarzystwie Dobroczynności i Towarzystwie Geograficznym w Paryżu. Małżonkowie zamieszkali w Warszawie w domu Jędrzejewicza przy ulicy Podwale 526. Doczekali się czworga dzieci: Henryka Bronisława, podpułkownika w powstaniu styczniowym (1833- 1899), Ludwiki Magdaleny (1835– 1890), zamężnej z ziemianinem Ludwikiem Ciechomskim (1827–1882), zmarłego przedwcześnie Fryderyka Bolesława (1840– 1857) i Antoniego Żelisława, urzędnika Towarzystwa Kredytowego m. Warszawy (ur. 1843– 1922). Po śmierci J., wychowaniem jej dzieci zajęła się siostra Izabella.
Małżeństwo Jędrzejewiczów od lat 40. XIX w. przeżywało kryzys spowodowany niechęcią Józefa do rodziny Chopinów i zazdrością o uczucia żony. Pomimo podejmowanych przez Ludwikę prób ratowania małżeństwa, konflikt trwał do śmierci Jędrzejewicza w 1853 roku.
L. była bardzo zżyta i zaprzyjaźniona z bratem. Prowadziła obszerną korespondencję, zarówno z Chopinem, jak i jego emigracyjnym otoczeniem, w tym George Sand. Dwukrotnie odwiedziła Fryderyka w Paryżu w 1844 i 1849 roku. Obecna przy śmierci brata, zajęła się likwidacją jego mieszkania, porządkowaniem i zabezpieczeniem manuskryptów. Część rękopisów ofiarowała przyjaciołom brata. W styczniu 1850 roku przywiozła potajemnie do Warszawy serce Chopina (trafiło do Kościoła Św. Krzyża), pukiel jego włosów i inne pamiątki. Korespondowała z Julianem Fontaną i Kamilem Pleyelem w sprawie pośmiertnego wydania dzieł Fryderyka. W 1853 roku wraz z matką i siostrą Izabellą upoważniły Fontane do przygotowania do druku, pozostawionych w rękopisach utworów Fryderyka. Po śmierci J. prowadzenie spraw wydawniczych kompozytora przejęła Izabella Barcińska.
J. brała czynny udział w życiu kulturalnym i umysłowym Warszawy. Bywała gościem na poniedziałkowych spotkaniach u Magdaleny (Niny) Łuszczewskiej i piątkowych Katarzyny Lewockiej- redaktorki „Pierwiosnka”. Przyjaźniła się z Eleonorą Ziemięcką, filozofką, autorką Myśli o wychowaniu kobiety (1843), Zarysu filozofii katolickiej (1857) i licznych przekładów. Poglądy Ziemięckiej miały duży wpływ na twórczość J.
J. aktywnie działała na niwie społecznej. Po upadku Powstania Listopadowego zasiliła szeregi Związku Patriotycznego Dobroczynności Pań Polskich, który wspierał finansowo ofiary represji i osoby bez środków do życia. Angażowała się też w działalność Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, pełniąc od 1849 roku funkcję „Opiekunki” w Zakładzie Sierot i Ubogich Dzieci. Uchodziła za osobę niezwykle religijną o „anielskim” usposobieniu.
J. uprawiała twórczość o charakterze dydaktycznym. W 1836 roku ukazało się dwutomowe współautorskie (z Izabellą Barcińską), adresowane do rzemieślników dzieło- Pan Wojciech, czyli wzór pracy i oszczędności, wydane pięciokrotnie (w 1836, 1843, 1848, 1858 i 1864 r.). Autorki zaakcentowały takie wartości jak: ciężka praca, nauka, uczciwość, skromność, oszczędność i bogobojność. We wstępie pisały: „Spoglądając na niedostatek i utrapienia, jakim podlegają po większej części ludzie waszego powołania, i zarazem wchodząc w przyczyny tak bolesnego wypadku, zapragnęliśmy ostrzec was i nauczyć: jak macie postępować, jeżeli chcecie zapewnić sobie życie swobodne; jak i czego się chronić, jeżeli nie chcecie przyjść do ostatniej nędzy na stare lata wasze; ani umierać pełnem wyrzutów sumieniem, lub zostawiać dzieci wasze w biedzie i rozpaczy”.
Ostatnią książką J. (niektórzy przypisują autorstwo jej mężowi), były Wiadomości krótkie z nauk przyrodzonych i niektóre najważniejsze wynalazki (1848). Publikacja miała charakter popularyzatorski, adresowana była do ludu i uczniów szkół elementarnych. Narrator tłumaczył m. in. fizyczne właściwości ciał, definiował ciepło, objaśniał przyczyny zjawisk meteorologicznych, prezentował możliwości barometru i kompasu.
J. publikowała również w warszawskich periodykach. Na łamach „Pierwiosnka” w 1838 r. ukazała się jej rozprawka O pisaniu dzienników. Była również autorką przekładu (z języka włoskiego) żywota św. Weroniki. Poza dorobkiem literackim, skomponowała kilka mazurów, które się jednak nie zachowały.
Zmarła w czasie epidemii cholery 29 października 1855 r. w Warszawie i została pochowana w grobowcu rodziny Jędrzejewiczów na Cmentarzu Powązkowskim (kwatera 175-2-6/7 ).
Jej śmierć odbiła się szerokim echem w prasie warszawskiej w której, zamieszczono kilka artykułów wspomnieniowych. Eleonora Ziemięcka (Wspomnienie pośmiertne ku czci Ludwiki z Chopinów Jędrzejewiczowej), przedstawiała ją jako uosobienie poświęcenia, delikatności, pobożności, skromności. Pisała o przymiotach towarzyskich; „pełnym wdzięku obejściu i tchnącą wyższem wykształceniem rozmowie”. Oddaniu rodzinie i wychowaniu dzieci. Akcentowała również poświęcenie na rzecz umierającego brata, u boku którego, spędziła wiele miesięcy „słodząc cierpienia i stając się duszą towarzystwa, które się przy jego łożu zbierało”. W „Gazecie Codziennej” ukazał się Wiersz ku czci Ludwiki z Chopinów Jędrzejewiczowej autorstwa Seweryny Pruszakowej oraz wspomnienie napisane przez Ludwikę z Lindów Górecką, akcentującą „służenie przykładem i radą młodszemu rodzeństwu”, wspomaganie przyjaciół oraz cnotliwość i niepospolite zdolności J..
a/ twórczość: (współaut.) Ludwik i Emilka: powieść moralna dla dzieci z pism Salzmana wytłumaczona i do polskich obyczaiów zastosowana, t. 1- 2, Warszawa 1828; Podróż Józia z Warszawy do wód szlązkich przez niego samego opisana, Warszawa 1830; wyd.2, Warszawa 1844; (współaut.) Pan Wojciech, czyli wzór pracy i oszczędności, t. 1- 2, Warszawa 1836; wyd. 2 przejrzane i poprawione, Warszawa 1843; wyd. 3 trzecie, poprawione i ozdobione rycinami, Warszawa 1848; wyd. 4, dwa tomy w jednym, Warszawa, 1857; wyd. 5, dwa tomy w jednym, przejrzane i poprawione, Warszawa, 1864; Krótkie wiadomości z nauk przyrodzonych i niektóre ważniejsze wynalazki, Warszawa 1848 i 1959; O pisaniu dzienników, w: Paulina Krakowowa (red.), Pierwiosnek. Noworocznik na rok 1838, Warszawa 1840; tłum. Filippo Maria Salvatori, Krótki zbiór ważniejszych rzeczy z życia św. Weroniki Giuliani, kapucynki, Warszawa 1841 i Warszawa 1848.
b/ korespondencja: Biblioteka Narodowa, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, część korespondencji opublikowano w: Nokturn czyli rodzina Fryderyka Chopina w latach 1832- 1881, t. 1, 2, J. Siwkowska, Warszawa 1986- 1988; H. Sołdaczuk, Korespondencja Fryderyka Chopina z rodziną, Warszawa 1972.
c/ materiały: Narodowy Instytut Fryderyka Chopina; Akta kościelne, spadkowe, wybór korespondencji etc. w postaci aneksów opublikowano w: Nokturn czyli rodzina Fryderyka Chopina w latach 1832- 1881, t. 1- 2., J. Siwkowska, Warszawa 1986- 1988; H. Sołdaczuk Korespondencja Fryderyka Chopina z Rodziną, Warszaw 1972; Korespondencja Fryderyka Chopina. Tom 2. 1831-1839. Część 1 i 2, opr. Z. Helman, Warszawa 2017, Korespondencja Fryderyka Chopina. Tom 3 - 1839-1849 - część 1-4 w komplecie, opr. Z. Helman, Z. Skowron, Warszawa 2024.
Nekrologi: E. Ziemięcka, Wspomnienie pośmiertne ku czci Ludwiki z Chopinów Jędrzejewiczowej, „Gazeta Warszawska”, nr 291, 22.10/3.11 1855 r.; S. Pruszakowa, Wiersz ku czci Ludwiki z Chopinów Jędrzejewiczowej, „Gazeta Codzienna”, nr 296, 29.10/8.11. 1855.; L. Górecka, Wspomnienie o Ludwice Jędrzejewiczowej, „Gazeta Codzienna”, nr 296, 29.10/8.11. 1855.
d/ opracowania Dzierzbicka A., Jędrzejewiczowa Ludwika Marianna (1807-1855), w: Polski Słownik Biograficzny, T. 11, Wrocław- Warszawa- Kraków 1964-5, s. 235-236; O siostrach Chopina jako autorkach polskich, „Kurier Warszawski. Dodatek Poranny” nr 323, 1894, s. 1; F. Hoesick, Warszawa. Luźne kartki z przeszłości syreniego grodu, Warszawa 2020, s. 258, 259, 263, 346, 359, 377, 389; Siwkowska J., Nokturn czyli rodzina Fryderyka Chopina i Warszawa w latach 1832-1881, tom II, Warszawa 1988; Belotti G., Un omaggio di Chopin alla sorella Ludwika: il „Lento con gran espressione”, „Rivista Italiana di Musicologia”, 1968, Vol. 1, nr 4, pp. 59-94; Kobylańska K., „Spowiedź” Ludwiki [Jędrzejewicz], „Ruch Muzyczny”, 1968, nr 19, s. 17-19; nr 20 s. 14-15; Dzierzbicka A., Jędrzejewiczowa Ludwika z Chopinów, „Rocznik Chopinowski”, 1978, T. 11 s. 235-236;
Niewiarowska B., Ciekawostka chopinowska, „Przegląd Muzyczny” 1991, nr 2/3, s. 4.
Nowaczyk H. F., Podróż Ludwiki Chopinówny "do wód Szlązkich" w 1826 roku, „Ruch Muzyczny”, 2000, nr 3, s. 32- 35; Ross A. Serce Chopina, „Ruch Muzyczny”, 2014, nr 3, s. 94; Jałochowska E., W cieniu sławy: zapomniane rodzeństwa sławnych Polaków, Warszawa, 2018; Wróblewska-Straus H., K. Markiewicz, Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń, praca, fascynacje, Warszawa 2005, s. 49-53; Chopin (nie)wysłowiony: Wokół listów Chopina... Korespondencja kompozytora jako dzieło i zadanie badawcze, red. E. Hoffmann-Piotrowska, U. Kowalczuk, K. Stępień-Kutera, Warszawa 2024; Jędrzejewiczowa Ludwika (z d. Chopin), https://chopin.nifc.pl/pl/chopin/osoba/616_jedrzejewiczowa_ludwika;
Jędrzejewiczowa Ludwika, https://zapomnianepisarkipolskie.uws.edu.pl/pisarki?view=article&id=87:ludwika-jedrzejewiczowa&catid=20:pisarki
e/ lokalizacja ilustracji: Ludwika Chopin portret olejny (rekonstrukcja obrazu A. Mieroszewskiego z 1829 w wykonaniu J. Zamoyskiego w 1969 r.), Fototeka Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina; Ludwika Jędrzejwiczowa z synkiem Henrykiem, A. Ziemięcki, 1833; Ostatnie chwile Chopina, Obraz olejny Teofila Kwiatkowskiego 1849-1850, Fototeka NIFC.
Jolanta Kolbuszewska
