Czartoryska Maria

Maria Anna Czartoryska (von Württemberg-Montbéliard), [La Princesse W***] (1768- 1854)                                                         

literatka, filantropka 

Ur. w Warszawie 15 marca 1768 r., córka księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego- generała ziem podolskich, działacza politycznego (niektórzy uważają, iż biologicznym ojcem W. był Stanisław August Poniatowski) oraz Izabeli z Flemingów, pisarki i mecenaski sztuki.

W. miała czworo rodzeństwa; siostrę Teresę (zm. w 1780 roku), brata Adama (1770- 1861; polityka Wielkiej Emigracji, współtwórcę Hotelu Lambert), Konstantego (1773-1860; pułkownika armii Księstwa Warszawskiego i generała wojska Królestwa Kongresowego) oraz siostrę Zofię (1778- 1837; żonę Stanisława Kostki Zamoyskigo, matkę 9 dzieci, założycielkę Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności). 

W. wychowywała się w Pałacu Błękitnym w Warszawie i Puławach. Otrzymała staranne wykształcenie domowe. Uczyły ją guwernantki (m. in. Madeleine Petit) oraz wybitni literaci, artyści i naukowcy (Franciszek Karpiński, Franciszek D. Kniaźnin, Józef Koblański, Simone L’ Huillier, Jan P. Norblin i inni).

Literatura (obok malarstwa, teatru i muzyki) była jedną z pasji, której W. poświęcała wolny czas. Zajmowała się tłumaczeniami i tworzyła oryginalne teksty wpisujące się w nurt literatury sentymentalnej. Zadebiutowała opublikowaną w 1816 roku dwutomową powieścią psychologiczno- obyczajową z wątkami autobiograficznymi- Malwina czyli domyślność serca (przetłumaczona na język francuski w 1817, rosyjski w 1834, niemiecki w 1967, czeski w 1975 i angielski w 2001). 

28 października 1784 roku, 16- letnia Maria poślubiła w Siedlcach generała- majora wojsk pruskich, księcia Fryderyka Ludwika Würtemberg- Montbéliard, siostrzeńca króla pruskiego i brata wielkiej księżnej rosyjskiej. W zaaranżowanym przez rodziców małżeństwie nie  zaznała szczęścia. Po ślubie małżonkowie wyjechali do Berlina, następnie do Montbéliard, by ostatecznie osiąść w Trzebiatowie na Pomorzu. Do Polski wrócili w 1788 roku po uzyskaniu przez Fryderyka Wirtemberskiego nominacji na generała-lejtnanta, dowódcę dywizji małopolskiej wojsk koronnych. W czasie kampanii wojennej 1792 r., dowodząc frontem litewskim, symulując chorobę, nie podjął on ze swymi oddziałami żadnej aktywności, czym przyczynił się do ostatecznej klęski. Zdrada męża i nieudane pożycie (Fryderyk był rozrzutny, porywczy, stosował wobec żony przemoc fizyczną i psychiczną) skutkowało wszczęciem przez W. postępowania rozwodowego w wyniku którego, w 1793 roku małżeństwo zostało rozwiązane. Jedyny syn pary, niespełna dwu letni Adam Karol Wilhelm (ur. w 1792),  pozostał przy ojcu w Wirtembergii. 

Po rozwodzie W. przebywała najczęściej w Warszawie. W latach 1808- 1816 prowadziła w pałacyku przy ulicy Rymarskiej, salon literacki; tzw. błękitne soboty, na których bywał m. in. J. U. Niemcewicz. Angażowała się w życie kulturalne i społeczne biorąc udział m. in. w posiedzeniach działającego w latach 1815-19 Towarzystwa Iksów, skupiającego środowisko recenzentów teatralnych (m. in.: J. U. Niemcewicza, K. Koźmiana, J. Sierakowskiego, T. Matuszewicza). Uczestniczyła w przedstawieniach teatru de societé pałacu Pod Blachą. Była wizytatorką pensji żeńskich (od 1808). Tworzyła również muzeum pamiątek narodowych w Puławach, działała w Izbie Edukacyjnej i Towarzystwie Dobroczynności. Ufundowała domy klasztorne dla zakonnic Zgromadzenia Św. Wincentego a Paulo w Wysocku (w 1822) oraz Genewie (w 1835). Podczas powstania listopadowego, w marcu 1831 roku przeżyła w pałacu puławskim bombardowanie z rozkazu swojego syna będącego wówczas generałem rosyjskim. Po upadku powstania przeniosła się z matką do majątku w Wysocku k. Jarosławia (inne posiadłości, tytułem represji przekazano w 1832 r. w ręce Adama K. Wirtemberskiego). Od 1835 roku odwiedzała rodzinę; przemieszczając się między Wiedniem, Florencją i Paryżem. Ostatecznie (w 1837 r.) osiadła na stałe w Paryżu, w domu brata, księcia Adama Jerzego. 

W. była muzą i adresatką wierszy m. in. Franciszka Dionizego Kniaźnina, Ludwika Kropińskiego, Jana Maksymiliana Fredry. Własną twórczość literacką zarzuciła po roku 1820. Do jej największych osiągnięć poza Malwiną czyli domyślnością serca, należą Powieści wiejskie z 1819  r. będące pierwszą próbą literatury dla ludu. W. uległa również modzie spisywania wrażeń z wojaży,  której efektem były inspirowane Podróżą sentymentalną Sterne'a, Niektóre zdarzenia, myśli i uczucia doznane za granicą- 1816-1818. Wiele z jej tekstów (wiersze, opowiadania, przekłady, diariusze) pozostało w rękopisach, przechowywanych obecnie w Krakowie w Bibliotece Czartoryskich (Archiwum Domowe).

W. zmarła w Paryżu podczas epidemii cholery 21 października 1854 r. Spoczywa na cmentarzu  Montmorency.

Upamiętnienie: W 2025 roku ukazała się biografia autorstwa Magdaleny Jastrzębskiej- Księżna Maria Wirtemberska. Rozważna i romantyczna. 

a/ Twórczość; poezja- zachowane w rękopisach wiersze, m. in. : Żale Marii Stuart; Miłość i słowa; Corolian dit à sa mère; Grzyb i poziomka; Konar;Nasze życie powązkowskie; Z l'abbè de Lille; Halina i Filon, Biblioteka Czartoryskich (sygn. ew. 633, Archiwum Domowe); Biblioteka Jagiellońska (sygn. 3096), Biblioteka PAN Kraków (sygn. 2202; papiery Koźmianów); Biblioteka Narodowa (sygn. 1492; papiery Z. Zamoyskiej); Państwowe Centralne Archiwum Historyczne w Kijowie (sygn. 49, 2, 54). Wiersze ogłoszone drukiem: L. Dębicki, Puławy t. 4, Lwów 1888, s. 153–157; H. Barycz,  Marynki do mojej matki, w: Czasy i ludzie, Wrocław 1959, s. 435–438.

Proza: Opowiadanie o dwóch księżniczkach, Herminé i Phébé, (około roku 1808), rękopis: Biblioteka Czartoryskich (Archiwum Domowe); Szkice literackie w jęz. francuskim: Joland Alix de Beaujeu à la très noble et très illustre dame du château gotique; Malvina fille du...; Sur le bandeau de l’amour propre (około roku 1808), Recueil de romances dédiés à Sophie Zamoyska, dat. 1808, rękopis: Biblioteka Narodowa (BOZ sygn. 1557). Powieść: Malwina, czyli domyślność serca. Romans oryginalny, t. 1–2, Warszawa 1816; wyd. 2 poprawione, Warszawa 1817; wyd. 3 poprawione, Warszawa 1822; wyd. 4, Warszawa 1828–1829; wyd. K. Wojciechowskiego (na podstawie wyd. 2 i rękopisów Biblioteki Zamoyskich), Kraków (ok. roku 1921); Kraków (1925); wyd. W. Billipa (na podstawie wyd. 2–3), Warszawa 1958, Kraków 2002; Powieści wiejskie (Rozyna dobra córka, czyli jarmark św. Małgorzaty w Jeziorowie; Kul, czyli chłop sumienny; Jasiukowa grobla; Wiejska wieczerza, czyli traf przez Grzegorza Hoinę dzieciom opowiedziany; Ucieczka Kasi), w: I. Czartoryska, Pielgrzym w Dobromilu, czyli nauki wiejskie. Z dodatkiem powieści, Warszawa 1819; kolejne wydania: Warszawa 1820; Warszawa 1823; Warszawa 1826; Warszawa 1830; Warszawa 1852; Wilno 1857; Żytomierz 1860; Wilno 1861; Korale. Komedyjka w 1 akcie, rękopis Biblioteka Czartoryskich. Przekłady: (J. P. Claris de Florian): Ojciec dobry. Komedia w 1 akcie z francuskiego przetłumaczona (1786), rękopis: Biblioteka Czartoryskich; Zbiór tłumaczeń ofiarowanych A. K. Czartoryskiemu od córek, dat. 1794, rękopis Biblioteka Czartoryskich. 

b/ korespondencja- rękopisy, Biblioteka Czartoryskich (Do brata, A. J. Czartoryskiego, z lat: 1781–1839; Do Stanisława Augusta z lat 1785–1786; korespondencja Marii Wirtemberskiej z mężem, dokumenty dot. rozwodu, korespondencja z synem Adamem;  Do C. Beydale z lat 1800–1839; Do matki, I. Czartoryskiej, i brata, A. J. Czartoryskiego; Do ojca, A. K. Czartoryskiego, z lat 1816–1817; Do L. Kropińskiego; Do Anny Sapieżyny; Od matki, I. Czartoryskiej, z lat: 1779, 1784–1824; Od rodziny z roku 1812 i lat następnych; Od ojca, A. K. Czartoryskiego; Korespondencja z różnych lat z różnymi osobami; Od C. Beydale; Od brata, A. J. Czartoryskiego, z lat: 1830–1840, 1841–1854; t. 2–3; Listy od rodziny z lat 1836–1854 (m. in. od: Władysława, Augusta i Zdzisława Zamoyskich); Od Zofii Zamoyskiej;  Od ojca, A. K. Czartoryskiego; Aleksandra I; Zamoyskich; Würtembergów). Listy M. znajdują się także w: Bibliotece PAN Kraków; Bibliotece Polskiej w Paryżu; Ossolineum; Bibliotece Jagiellońskiej. Korespondencja publikowana: L. Dębicki, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1887, przedr. w: Puławy t. 4, Lwów 1888, s. 165–193; H. Lisicki, „Gazeta Lwowska” 1885 nr 171–176.

c/ Materiały:  rękopisy: Wspomnienia z r. 1792 i 1794, Biblioteka Polska w Paryżu; Opis obchodów odbytych w Puławach w r. 1803 i 1806, Biblioteka Czartoryskich; Synonimy, tamże; Pamiętnik z l. 1818–1824, tamże; Zdarzenia w Puławach opisane przez... (po roku 1834), tamże;  Modlitwy, tamże, Articles des sciences…, tamże, Notatniki, tamże; Błękitne soboty zebrane w r. 1808, tamże; Odpowiedź na artykuł „Dziennika Powszechnego” 1831 nr 176 (z 28 czerwca) o spaleniu Lubartowa na rozkaz syna Wirtemberskiej, tamże; Papiery różne, głównie rachunki, korespondencja w sprawach majątkowych i in., tamże. 

Informacje o W. i nekrologi: „Gazeta Warszawska”, 1768 nr 29; 1784 nr 87; 1785 nr 5, 9; A. Cichowski: Ks. M. z Czartoryskich Wirtemberska, „Przegląd Poznański” t. 19 (1854), s. 502; E. Podolski: Kazanie przy żałobnym nabożeństwie za duszę... M. ... Würtemberskiej miane w kaplicy niemieckiej w Londynie, Paryż 1854; Wspomnienie pośmiertne, „Wiadomości Polskie” 1854, s. 114 i nast.

d/ opracowania: Bibliografia Literatury Polskiej– Nowy Korbut, t. 6, cz. 1, s. 424–430; Dawni Pisarze Polscy, t. 5, s. 61-63;  Słownik krytyki literackiej, t. I, s. 90, 150, 295, 324, 336, 379, 525–532, 540, 614, 671, 682; t.2, s. 111, 115, 325, 359, 472–473, 479, 521, 643, 732–733, 749, 767; Słownik Literatury Polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Warszawa 1991, s. 203, 225, 291, 504, 543, 550, 590, 627, 645, 740, 877, 915; Maria Czartoryska- Wirtemberska, Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, tom 2, Warszawa 1985, s. 604;

Z kręgu Marii Wirtemberskiej. Antologia, opr., wstęp, Aleksandrowicz A., Warszawa 1978.; Tejże, Maria Wirtemberska (1768-1854), w: Pisarze polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewiczowa, Z. Goliński, t.3,Warszawa1996, s.653- 674; Tejże, Twórczość Marii z ks. Czartoryskich ks. Wirtemberskiej. Literatura i obyczaj, Warszawa 2022; Aleksandrowicz- Ulrich A., Nieznana „podróż” sentymentalna Marii Wirtemberskiej, „Pamiętnik Literacki” 1968 z. 2 s. 5-39; Chmielowski P., Autorki polskie w XIX. Studium literacko- obyczajowe, Warszawa 1885, s. 9- 43; Dubiecki M., Historya literatury polskiej. Na tle dziejów narodu skreślona, t. II, Warszawa 1888, s. 207, 357; S. Duchińska: Wspomnienia z życia M. z ks. Czartoryskich ks. Wirtemberskiej, „Kronika Rodzinna” 1885 nr 7–14, 16–20; Hoesick F., Warszawa. Luźne kartki z przeszłości syreniego grodu, Warszawa 2020, s. 50, 234, 250, 371, 377, 395; Plenkiewicz R, Maria Wirtemberska (1768- 1854), w: S. Askenazy, S. Krzemiński, Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX.  T. 1 , Warszawa 1901, s. 87-94; Borowy W., "Serc rozkosze niezmienione", w: Kamienne rękawiczki i inne studia i szkice literackie, Warszawa 1932; Kleiner J., Powieść Marii z Czrtoryskich ks. Wirtemberskiej, w: Studia z zakresu literatury i filozofii, Warszawa 1925; S. S. (A. Linowski): Malwina, czyli domyślność serca, „Pamiętnik Warszawski” luty 1816 ; (Śniadecki J.): Malwina. List stryja do synowicy pisany z Warszawy, „Dziennik Wileński” 1816 t. 3, s. 121–139; Szary- Matywiecka E., Malwina czyli głos i pismo w powieści, Warszawa 1994. 

Maria Wirtemberska, Wirtualna Biblioteka Literatury Polskiej, http://biblioteka.kijowski.pl/wirtemberska%20maria/maria%20wirtemberska.htm 

e/ Wybrane portrety:Portret Marii z Czartoryskich Wirtemberskiej z 1795 r.,autorstwa Heinricha Friedricha Fügera.(Muzeum Czartoryskich w Puławach); Portrait of Princess Maria Czartoryska, wife of Duke Ludwig of Württemberg, Louis-François Marteau, przed 1800; Maria z Czartoryskich Wirtemberska, 1810, nieznany artysta. 

 

Jolanta Kolbuszewska