Dymidowiczowa z domu Wrońska Teresa

Teresa Dymidowiczowa z domu Wrońska (1817-1865), ps. Drogosława, Siostra Drogosława

pisarka, tłumaczka, konspiratorka

Ur. w 1817 r. w Starym Wiśniczu (powiat bocheński), jako córka Michała Wrońskiego i Marianny z domu Ślaskiej. Miała brata Michała.

Ukończyła pensję w Krakowie. W 1836 r.  poślubiła sędziego Izydora Dymidowicza (1801-1875), wiceprezesa Trybunału Apelacyjnego Wolnego Miasta Krakowa i działacza narodowego. Z tego związku przyszła na świat córka Teresa, zamężna z Włodziemierzem Witowskim.  Małżeństwo Dymidowiczów nie ograniczało się do sfery prywatnej stanowiąc silne partnerstwo ideowe.

D. od młodości wykazywała talent literacki i zainteresowania pedagogiczne. Jej formacja intelektualna przypadła na okres międzypowstaniowy – czas intensywnego rozwoju konspiracji  oraz krystalizowania się polskiego modelu emancypacji kobiet, ściśle podporządkowanego imperatywowi narodowemu. Wczesne przemyślenia oraz doświadczenia życiowe, Teresa przekuwała w teksty o charakterze moralizatorskim. Twierdziła, iż kluczem do przetrwania narodu pod zaborami jest patriotyczne i moralne wychowanie młodego pokolenia.

Dorobek literacki D. lokuje się pomiędzy literaturą dydaktyczno-moralizatorską a dziewiętnastowiecznym dyskursem filozoficzno-religijnym. Widoczne są w nim dwa obszary; moralizatorsko- wychowawczy w którym mieszczą się opublikowane w 1854 r. Wspomnienia z lat dziecinnych zebrane dla mojej córki przez Matkę Drogosławę, które ugruntowały jej pozycję literacką i dały początek pseudonimowi artystycznemu. A także Słowo do ludzi dobrej woli (Paryż 1860; Lipsk 1862), Czytania wieczorne  (Warszawa 1863) oraz traktat pedagogiczny, Listy moralne, poświęcone młodszemu pokoleniu Polek (Warszawa 1863). Publikacje D. kreowały wzorce osobowe w duchu odpowiedzialności narodowej. Wspomnienia z lat dziecinnych... wpisywały się w popularny w połowie XIX w. nurt literatury  wspomnieniowej. Autorka odwołała się do perspektywy macierzyńskiej, co w tamtym okresie stanowiło strategię legitymizowania głosu kobiecego w sferze publicznej. W Listach moralnych... (1863) oraz Słowie do ludzi dobrej woli (1860), przyjmowała rolę reformatorki kobiecej obyczajowości, krytykując powierzchowny, salonowy model wychowania i proponując  w zamian  samokształcenie, któremu towarzyszyła by odpowiedzialność za zachowanie polskości. Kobietom przypisywała rolę strażniczek pamięci historycznej oraz ostoi domowego patriotyzmu.

Drugim obszarem twórczości D. były pionierskie na polskim gruncie, przekłady tekstów ezoteryczno- spirytystycznych. Była współautorką (wraz z J. Ebersem) prac Allena Kardeca (Hippolyte Léon-Denizard Rivail), Duchownictwo w najtreściwszym znaczeniu swoim to jest wykład treściwy nauki o duchach i ich objawianiu (1862) oraz tegoż Co to jest duchownictwo?: przewodnik dla nieświadomych w dziedzinie objawów duchowych, zawierający treściwe wyłuszczenie zasad nauki duchowniczej (1863). Prace te były absolutną nowością na rodzimym rynku wydawniczym i wywołały szerokie dyskusje. Powszechnie doceniano innowacyjność lingwistyczną tłumaczy, którzy musieli wypracować polską siatkę pojęciową dla nowo powstającej doktryny. Badacze sugerują, iż spirytystyzm był dla D. próbą racjonalnego i empirycznego (w ówczesnym rozumieniu) uzasadnienia nieśmiertelności duszy oraz moralnego doskonalenia się człowieka. W dobie kryzysu tradycyjnej religijności i pozytywistycznego scjentyzmu, jej tłumaczenia stanowiły próbę pogodzenia nauki i wiary; syntezy katolicyzmu z alternatywną duchowością. 

D. zaangażowała się społecznie i politycznie prowadząc wraz z mężem działalność konspiracyjną. Ich mieszkanie w pałacu Krzysztofory przy krakowskim Rynku Głównym było punktem kontaktowym i schronieniem konspiracji niepodległościowej lat 60. XIX w. (ukrywał się u nich m. in. Józef Kajetan Janowski). Dymidowiczowie współpracowali z Rządem Narodowym. Teresa angażowała się w pomoc powstańcom oraz opiekę nad więźniami politycznymi. Na przełomie 1863 i 1864 r., działalność małżonków została wykryta przez władze. Izydora aresztowano pod zarzutem „zakłócania porządku publicznego” i skazano na sześć lat twierdzy (odsiedział część wyroku w Ołomuńcu). Teresa miała spędzić w więzieniu 3 miesiące ale z powodu złego stanu zdrowia odroczono wykonanie wyroku. Śledztwo i związany z nim stres, mocno wpłynęły na jej kondycję psychofizyczną, co pośrednio przyczyniło się do przedwczesnej śmierci.

Zm. w 1865 roku. Pochowano ją wraz z mężem na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (Pas 11, rząd wschodni, miejsce 3).

Dziś Dymidowiczowa jest postacią nieco zapomnianą, choć w XIX stuleciu przedstawiano ją w encyklopediach jako wzór kobiety- patriotki, łączącej talent literacki z bezkompromisową walką o wolność ojczyzny. W świetle badań historycznoliterackich jawi się jako pisarka, której twórczość ma charakterze przejściowy; zamykając epokę dziewiętnastowiecznego, przedpowstaniowego moralizatorstwa i bogoojczyźnianej dydaktyki, jednocześnie przekraczającej tradycjonalizm. Działalność polityczna oraz odwaga wprowadzania na grunt polski zachodnioeuropejskich prądów spirytystycznych sytuują ją w awangardzie intelektualnej swoich czasów. Z łatwością poruszała się między literaturą intymną,  zaangażowaną społecznie i naukowo-filozoficzną. Jej biografia i dorobek stanowią doskonały dowód na to, że polski dziewiętnastowieczny patriotyzm kobiecy nie był jednowymiarowy; potrafił łączyć tradycyjne poczucie obowiązku z poszukiwaniem nowych horyzontów myślowych. D. nie walczyła z tradycyjną rolą kobiety- matki i żony, ale nadawała jej głęboki, heroiczny wymiar. Kobieta jej zdaniem była równorzędną strażniczką narodowych wartości. 

a/ twórczość: Wspomnienia z lat dziecinnych zebrane dla mojej córki przez Matkę Drogosławę, T. 1-2, Petersburg 1854;  Słowo do ludzi dobrej woli (Paryż 1860; Lipsk 1862), Czytania wieczorne  (Warszawa 1863); Listy moralne, poświęcone młodszemu pokoleniu Polek (Warszawa 1863).

Tłumaczenia (wraz z J. Ebersem) Allen Kardec, Duchownictwo w najtreściwszym znaczeniu swoim to jest wykład treściwy nauki o duchach i ich objawianiu (Kraków1862); tegoż Co to jest duchownictwo?: przewodnik dla nieświadomych w dziedzinie objawów duchowych, zawierający treściwe wyłuszczenie zasad nauki duchowniczej (Kraków1863).

b/Archiwum Narodowe w Krakowie (akta dotyczące męża Izydora)

c/ materiały: Nekrolog, „Czas” 1865, nr 79, 89.

d/opracowania: PSB, T. VI, Kraków 1948, s. 56; Słownik pseudonimów pisarzy polskich XV w. – 1970 r., t. IV: A–Ż. Nazwiska, red. E. Jankowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1973; Encyklopedia Krakowa, red. R. Burek, Warszawa– Kraków 2000; E. Barwiński, Bibljografja pamiętników polskich i dzielących się na pamiętniki, Lwów 1928, pozycja nr 2124; Miłkowski Zygmunt [Teodor Tomasz Jeż], Sylwety emigracyjne, Lwów 1904; Janowski Józef Kajetan, Pamiętniki o powstaniu styczniowem (styczeń 1863 – kwiecień 1864), t. I–III, Lwów 1923–1931; Bruchnalska M., Ciche bohaterki, Miejsce Piastowe 1932, s. 103, 104.;  Tokarz W., Kraków w początkach powstania styczniowego i wyprawa na Miechów, Kraków 1914, s.36; Borkowska G., Cudzoziemki. Studia o pisarstwie kobiecym, Warszawa 1996; Literatura i kultura lat 60. XIX wieku między polityką a prywatnością. Dyslokacje, red. Kowalczyk U., Makuch D. W., Osiński D. M., Warszawa 2019, s. 35-36; Raińska K.,„Bądź aniołem piastunem narodowego ducha…”. Cnoty niewieście rekomendowane w XIX- wiecznych poradnikach obyczajowych, „Studia Historica Gedanesia”, T. XIV, 2023, s. 170-171.