Fryben Karolina Józefa

Karolina Józefa Fryben (Friebenówna) (1823–1908) 

Śpiewaczka, publicystka, muzykolożka

Urodzona w Krakowie dnia 20 maja 1823 r. jako c. Józefa Frybena – burmistrza Staszowa w Sandomierskiem i Karoliny z Patzaków. Wykazywała znaczne uzdolnienia muzyczne (mezzosopran), które rozwijała pod kierunkiem krakowskiego kompozytora i pedagoga F. Mireckiego. Jej koncerty cieszyły się uznaniem publiczności i były relacjonowane na łamach krakowskiego „Czasu”. Pierwsza taka relacja pojawiła się po koncercie zorganizowanym 28 sierpnia 1847 r. w Sali Knotza w Krakowie, z którego część dochodu artystka przekazała na pomoc więźniom politycznym. W 1847 r. F. wyjechała na dwa lata do Mediolanu, gdzie kształciła się muzycznie. 18 lipca 1849 r. w krakowskim „Czasie” ukazał się list skierowany do Mireckiego poświadczający znaczne postępy uczennicy oraz zawierający relację z jej pierwszego występu we Włoszech, który odbył się 27 czerwca na Koncercie Kostiumowym w teatrze alla Canobbiana. F. została zaangażowana do opery mediolańskiej, jednak wypadki polityczne uniemożliwiły jej występ. 

Do kraju powróciła w sierpniu 1849 r. 12 września tr. dała koncert w Sali Redutowej Gmachu teatralnego w Krakowie, wzbudzając zachwyt publiczności, czego wymownym dowodem jest laudacyjny wiersz J. Miłkowskiego Do Karoliny Fryben. Po raz drugi od powrotu z Włoch wystąpiła zimą 1849 r. w Teatrze Narodowym w Krakowie. W „Dodatku” do 253 numeru „Czasu” opublikowano obszerną relację z koncertu, w której ponownie wysoko oceniono cały występ. Kolejny koncert, który udokumentowano, dała 20 marca 1850 r. w Sali Nowodworskiej, następnie z końcem r. 1856 i wiosną 1857 r., w Warszawie. 

W swojej karierze muzycznej F. występowała z wieloma uznanymi i powszechnie cenionymi artystami, min. z pianistą i kompozytorem I. Krzyżanowskim, kompozytorem R. Willmersem, kompozytorem E. Kanią oraz skrzypkiem N. Biernackim.

F.  jest autorką kilkunastu kompozycji wokalnych, z których jedna Quand je t’aimais ukazała się drukiem w 1857 r. W „Ruchu Muzycznym” opublikowała artykuł zatytułowany Rzut oka na kilka szczegółów technicznych w muzyce, w którym podjęła próbę definicji technicznych elementów muzyki oraz ich znaczenia. Punktem wyjścia jest przekonanie o rosnącym znaczeniu edukacji muzycznej i potrzebie jej upowszechniania, zwłaszcza wśród osób nieposiadających formalnego przygotowania. F. omawia kluczowe składniki muzyki: melodię, harmonię, rytm, tempo, akcent oraz budowę frazy muzycznej. Swoje uwagi kieruje do śpiewaków i miłośników muzyki, wskazując na konieczność świadomego łączenia techniki z wyrazem artystycznym. Podkreśla, że piękno muzyki wynika z harmonijnego współdziałania wszystkich jej elementów oraz z umiejętności ich interpretacji. 

F. była znana w środowiskach muzycznych Krakowa oraz Warszawy; prowadziła ożywione życie towarzyskie i utrzymywała kontakty z przedstawicielami elit kulturalnych i artystycznych, m.in. z N. Żmichowską, O. Kolbergiem, Z. Glogerem oraz rodziną Potockich z Krzeszowic. Należała także do komitetu wspierającego pismo „Echo z Afryki: pismo miesięczne ilustrowane dla popierania zniesienia niewolnictwa i dla rozszerzania misji katolickich w Afryce”. Artystka cieszyła się uznaniem zarówno publiczności, jak i krytyków oraz innych artystów i znawców muzyki. W 1857 r. Kolberg zadedykował jej ułożone do śpiewu pieśni ze słowami J. B. Zaleskiego: Rojenia wiosenne, Młodo zaswatana i Śpiew poety. W 1870 r. W. Żeleński ofiarował jej kompozycję muzyczną trzech pieśni – Młodozaswatana J. B. Zaleskiego i Jaskółka oraz Łzy T. Lenartowicza. F. utraciła głos stosunkowo wcześnie na skutek jego nadwyrężenia podczas nauki w Mediolanie, prowadzonej niewłaściwą metodą. Poświęciła się wówczas pracy pedagogicznej, udzielając lekcji śpiewu. 

Nie założyła własnej rodziny; losy jej najbliższych pozostają nieznane. Wiadomo tylko, że 19 stycznia 1859 r. zmarł jej ojciec. Z zachowanych listów wynika, że w latach 80. wyjeżdżała do Bochni odwiedzać krewną. 

F.  często zmieniała miejsca swojego pobytu, przemieszczając się między klasztorami oraz domami znajomych. Mieszkała m.in. w Krakowie u krewnych, w Bochni, przebywała w Giebułtowie oraz w Krzeszowicach, gdzie była zapraszana przez Katarzynę i Adama Potockich. We wrześniu 1881 r. zwróciła się do C. Borzęckiej z prośbą o przyjęcie do formującego się wówczas Zgromadzenia Sióstr Zmartwychwstanek. W listopadzie roku następnego, po uzyskaniu aprobaty założycielki Borzęckiej oraz o. P. Semenenki F. wyjechała do Rzymu. W zgromadzeniu przebywała krótko; decyzję o odejściu podjęła wiosną 1883 r., a w czerwcu oficjalnie opuściła Zmartwychwstanki. W 1885 r. ogłosiła w „Nowej Reformie” i „Czasie” lekcje ze śpiewu, których udzielała w Krakowie. Ponadto brała udział w wielu kwestach krakowskich.

Od 1902 r. przebywała w Domu Przytułku dla Ubogich Starszych Kobiet na Blichu Krakowie, gdzie prawdopodobnie zmarła 23 listopada 1908 r. 

Twórczość

Rzut oka na kilka szczegółów technicznych w muzyce przez Karolinę Fryben, „Ruch Muzyczny” 1857, nr 35. 

Korespondencja

Listy C. Borzęckiej oraz K. Fryben, sygn.: 1256, 1392, 1419, AGSZ. 

Materiały

PSB, t. VII, s. 155 (W. Hordyński)

Akt urodzenia nr 148/1823, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Najświętszej Marii Panny w Krakowie, sygn. 29/328/0/1/50, Archiwum Narodowe w Krakowie.

Akt zgonu Józefa Frybena nr 4/1859, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Św. Krzyża w Krakowie, sygn. 29/327/0/3/179, Archiwum Narodowe w Krakowie.

„Czas” 1849, nr 122; „Czas” 1849, nr 151; „Czas” 1849, nr 165; „Czas” 1849, nr 169; „Czas” 1849, nr 245; „Czas” 1850, nr 78; „Czas” 1856, nr 273; „Czas” 1856, nr 276; „Czas” 1856, nr 285; „Czas” 1892, nr 87; „Dodatek” do „Czasu” 1849, nr 253; Dziennik zmarłych 1908, Dziennik Rozporządzeń dla Stoł. Król. Miasta Krakowa z dnia 20 listopada 1904 roku, r. XXV, L. 11; „Gazeta Lwowska” 1908, nr 272; „Głos Narodu: dziennik polityczny” (wydanie poranne) 1906, nr 180; Koncert Wokalny i Instrumentalny, afisz z 1847 roku, Kraków, BJ; „Kurier Warszawski” 1856, nr 305; „Kurier Warszawski” 1856, nr 340; „Kurier Warszawski” 1857, nr 91; „Kurier Warszawski” 1857, nr 284; Materiały L. Petera, sygn.: 5322, 5323, BJ; Miłkowski J., Do Karoliny Fryben, sygn.: 483.579, BN; „Nowa Reforma” 1885, nr 246;  „Reforma” 1882, nr 242; „Ruch muzyczny” 1857, nr 2; „Ruch muzyczny” 1857, nr 19; Sześćdziesiąte sprawozdanie komitetu ochron dla małych dzieci w Krakowie z czynności za rok 1908, Kraków 1909; „Warszawska Gazeta Policyjna” 1856, nr 340; Wielka Akademia Wokalno-Instrumentalno-Sceniczna…, afisz z 1849 roku, Kraków, BJ; Wielki Koncert Wokalno-Instrumentalny…, afisz z 1850 roku, Kraków, BJ; Wielki Koncert Wokalny i Instrumentalny…, afisz z 1849 roku, Kraków, BJ; Zaleski J. B., Trzy pieśni („Rojenia wiosenne”, „Młoda zaswatana”, „Śpiew floty”), ułożył do śpiewu Oskar Kolberg, Warszawa 1857; Żeleński W., Trzy pieśni z towarzyszeniem fortepianu, op. 19, ded. Pannie Karolinie Fryben, Warszawa: Gebethner i Wolff, Warszawa 1870.

Opracowania

Chomiński J. M., Słownik muzyków polskich, 1967, t. 1, s. 147–148; Estreicher K., Teatra w Polsce, t. II, Kraków 1876, s. 110, 193, 310, 311, 348; Estreicherówna M., Życie towarzyskie i obyczajowe Krakowa w latach 1848–1863, t. 1 Kraków 1936; Gloger Z., Pisma rozproszone, s. II, t. 6, Białystok 2022; Kolberg O., Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu […], Warszawa 1857; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 13–27; Leksykon polskich muzyków pedagogów urodzonych po 31 grudnia 1870 roku, red. Katarzyna Janczewska-Sołomko, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2008, s. 153; Millerowa E., Skrukwa A., Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. III: Spuścizna rękopiśmienna. Kalendarium podróży. Bibliografia, Poznań: Instytut im. Oskara Kolberga, 2024; Mistecka M. L., Zmartwychwstanki Charyzmat i dzieje 1891–1991, t. 1, s. 118–119, 121–123, 135; Reiss J., Almanach muzyczny Krakowa, Kraków 1939, I 52, 85; II 97, 99; Sowiński A., Słownik muzyków polskich, Paryż 1874, s. 118; Żmichowska N., Listy, oprac. M. Romankówna, t. 1, 2, 3, Wrocław 1967; 

Fotografia: brak

Autorka biogramu: Martyna Czyżewska