Konopczanka Antonina

Konopczanka Antonina (1827–1905) pseud. A.K. z M. 

współpracownica Oskara Kolberga, poetka, dziedziczka dworu w Modlnicy Wielkiej. 

Urodzona w Modlnicy Wielkiej w guberni krakowskiej dnia 9 stycznia 1827 r., córka ziemianina i społecznika Tadeusza Konopki herbu Nowina oraz Marceliny Antoniny z Podlewskich herbu Poraj. Wywodziła się z katolickiej rodziny o tradycjach patriotycznych. K-nka miała trzech starszych braci – Romana (1813–1891) – poetę i prawnika; Juliana (1814–1899) inżyniera górnictwa i konstruktora maszyn rolniczych oraz Józefa (1818–1880) – autora Pieśni ludu krakowskiego 

Nad początkową edukacją K-ki czuwały guwernantki. Od 1839 r. naukę kontynuowała na pensji u B. Mikuckiej w Krakowie, ale przerwała ją z powodu choroby matki. K-ka dorastała w środowisku ziemiańskim, w którym żywo interesowano się kwestiami społecznymi i pielęgnowano pamięć o zrywach narodowych. Konopkowie uczestniczyli w życiu publicznym K-wa, pełniąc różnorodne funkcje w strukturach samorządowych oraz biorąc udział w wydarzeniach o charakterze okolicznościowym.

K-ka przez całe życie była związana z Modlnicą Wielką, w której wraz z bratem Julianem zarządzała gospodarstwem. We dworze organizowali spotkania krakowskiej inteligencji, w których uczestniczyli m.in. A. Grottger, W. Eljasz Radzikowski, T. Rybkowski, S. Kamocki, Z. Gloger, K. Chłędowski, I. Domeyko, L. i W. Rzewuscy, I. Kopernicki, oraz inne postaci życia publicznego. Najbliżej związany z Konopkami był O. Kolberg, który mieszkał w Mogilanach i Modlnicy przez 13 lat. Od 1868 r. z etnografem współpracowała K-ka. Tworzyła wówczas spis pieśni, bajek, podań oraz wiadomości etnograficznych z okolic K-wa. Wykonywała również drzeworyty do tomu Krakowskiego, wspierała sprzedaż biletów subskrypcyjnych oraz organizowała sesje fotograficzne inscenizowanych scen obrzędowych i gospodarskich.

Kierując się wskazówkami K-ga, zapisywała dane etnograficzne, informacje o wierzeniach, przesądach i sferze nadprzyrodzonej, a także pieśni ludowe i popularne, modlitwy, zagadki, baśnie oraz krótkie ludowe opowieści. Zebrane przez nią materiały wzbogaciły krakowską monografię, opublikowaną w l. 1871–1875. Przed przekazaniem K-gowi zapisów folklorystycznych opracowywała je niejednokrotnie samodzielnie, wykorzystując swoje zdolności literackie i ukierunkowując treść na funkcję dydaktyczną. Najważniejszym osiągnięciem K-ki z okresu zainteresowania etnografią jest rękopis Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, powstały w l. 1868–1869. Jest to rękopiśmienny brulion, w którym autorka rejestrowała bezpośrednio, w trakcie rozmów, relacje uzyskiwane od informatorów i narratorów z Modlnicy oraz okolicznych miejscowości. K-ka spisywała także swoje wspomnienia, tworzyła dramaty i wiersze o charakterze okolicznościowym, które sporadycznie publikowała w krakowskiej prasie, czego przykładem jest wiersz Piast opublikowany w czasopiśmie „Dzwonek” w 1863 roku. Ponadto jest autorką Pieśni o świętym Wojciechu (1862), Pieśni do Matki Boskiej Modlnickiej (1868), wiersza Do najprzewielebniejszego JW. Księdza Albina Sas Dunajewskiego, Biskupa Krakowskiego w dniu Jego konsekracji 8 czerwca 1879 roku (1879) oraz Pieśni do Św. Wojciecha, Patrona Parafii Modlnickiej (1897). Napisała także wiersz z okazji jubileuszu 50-lecia pracy literackiej J. I. Kraszewskiego, który odbył się w Sukiennicach w 1879 r. 

Z zachowanych do czasów współczesnych korespondencji i wspomnień wyłania się portret kobiety charyzmatycznej, inteligentnej, oczytanej, nierzadko inicjującej wymianę poglądów na temat kultury, oświaty i polityki. We wspomnieniach krytykowała model edukacji dziewcząt, który nie dawał szansy na usamodzielnienie i zdobycie praktycznych umiejętności. Ponadto miała świadomość anachroniczności metod nauczania, które nie były dopasowane do wieku i możliwości intelektualnych dzieci. W jej twórczości literackiej dominują tematy religijne, narodowo-polityczne oraz motywy przejęte z kultury i obyczajowości Krakowa, a także refleksje nad przemianami społecznymi, których przełomu upatrywała w XX wieku.

Od 1899 r. K-nka jako jedyna dziedziczka zarządzała gospodarstwem w Modlnicy, regulując w międzyczasie jego status notarialny. Zmarła 29 czerwca 1905 r. Pogrzeb odbył się 1 lipca w miejscowej parafii, po czym ciało odprowadzono na miejscowy cmentarz. 

Pieśni o świętym Wojciechu, Kraków 1862; Piast, [w:] „Dzwonek” 1863, nr 13 (jako A.K. z M); Raptularz Konopczanki [w:] O. Kolberg, Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, 73/III, Poznań 2005, s. 5–105, Pieśni do Matki Boskiej Modlnickiej, Kraków 1868, Do najprzewielebniejszego JW. Księdza Albina Sas Dunajewskiego, Biskupa Krakowskiego w dniu Jego konsekracji 8 czerwca 1879 roku, Kraków 1879, Pieśni do Św. Wojciecha, Patrona Parafii Modlnickiej Kraków 1897. 

 Korespondencja Oskara Kolberga, cz. I, II, III Wrocław – Poznań (Dzieła wszystkie t. 64, 65, 66); Korespondencja Józefa Ignacego Kraszewskiego, Seria III: Listy z lat 1863-1887. T. 50, K (Klatt – Korzeniowski) https://polona.pl/item-view/94474903-9857-4fe2-9b6d-d3f7338eaaa5?page=25; Archiwum Konopków z Modlnicy i Mogilan, Muzeum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/632; List Antoniny Konopczanki do Władysława Mickiewicza z dnia 8 lipca 1890 rok, Biblioteka Polska w Paryżu, sygn. MAM 780; List Tadeusza Konopki do Antoniny Konopki z dnia 20 grudnia 1867 roku, Biblioteka Jagiellońska Przyb. 7/64; List Józefa Kurka do Romana Juliana i Antoniny Konopków z dnia 24 grudnia 1879 roku, Biblioteka Jagiellońska Przyb. 7/64; listy Antoniny Konopczanki i Barbary Mikuckiej sygn.: 6991 Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie.

Konopczanka A., Pamiętnik, format pliku DOC. Zbiory prywatne rodziny Konopków; z Konopków Józefowa Konopczyna S., Luźne kartki z życia mego. Pamiętnik spisany na kilka lat przed śmiercią dla najmłodszej córki Klementyny Schmidtowej, około roku 1900, maszynopis sporządzony w 1958 roku przez Felicję Żurowską – wnuczkę Klementyny Schmidtowej, a prawnuczkę autorki pamiętnika Stefanii Konopczyny; Lewartowska R., Wspomnienia dziecinne. Skreśliła z Konopków Romualda br. Lewartowska, Kraków 1914, format pliku DOC., zbiory prywatne rodziny Konopków; Baśń o mogile Wandy pod Krakowem, rękopis w zbiorach prywatnych, Zbiór wierszy i wypisów, rękopis w zbiorach prywatnych; Konopczanka A., Wspomnienia o śp. Oskarze Kolbergu i o przyjaźni jego ze śp. Józefem Konopką, odpis sporządzony przez M. Turczynowiczową, Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, b. sygn. 

Burszta W. J., Zrozumieć Oskara Kolberga. Prawda i zmyślenie o początkach ludoznawstwa, [w:] Nowe czytanie tradycji. Z inspiracji Rokiem Kolbergowskim, red. E. Nowina-Sroczyńska, S. Latocha, Łódź 2016; Czyżewska M., „…bom się szczerze do tej rodziny przywiązał, jakoby do własnej, i dzielę wszystkie jej smutki i radości” Związki Oskara Kolberga z rodziną Konopków, „Radomskie Studia Filologiczne”1/11/2022, Radom 2022, s. 7–23; Dębicka S., W starym gnieździe, Warszawa 1989; Górski R., Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności, Warszawa 1974; Jaworska E., Posłowie, [w:] J. Konopka Pieśni ludu krakowskiego [wyd. fototyp. pierwodruku z 1840 r.], Wrocław 1974, s. III–XXII; H. Kapełuś, Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, [w:] W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, red. R. Górski, J. Krzyżanowski, Wrocław 1969, s. 179–195; Konopka M., Klejnot rodzinny, Warszawa 2014; Kośka M., Oskar Kolberg. Seria: Ludzie niezwyczajni, Warszawa 2000; Markiewicz K. Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, „Wieś Radomska” 11, 2018, s. 92–105; Millerowa E., Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” 9, 2011 s. 233–245; Millerowa E., Skrukwa A., „Krakowskie” Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, 73/I, Poznań 2005, s. X–XCVI; Millerowa E., Antonina Maria Konopka (Konopczanka), [W:] Etnoznawcy. Portal wiedzy o dorobku polskiej etnografii, Red. K. Ceklarz, A. W. Brzezińska, J. Koźmińska, D. Kasprzyk, etnoznawcy.pl.

 

Fotografia 1: https://etnoznawcy.pl/biogram/antonina-maria-konopka-konopczanka/ 

Fotografie w zbiorach muzeum O. Kolberga w Przysusze

Martyna Czyżewska