Leja (Lejowa) z domu Milkuszyc

Leja (Lejowa) z domu Milkuszyc [błędnie Mikuszyc, Mikulszyc] Emilia, pseud.: E. L.; Em. Leja, Emilia; Emilia L. z Milkuszyców,  (1839–1906), poetka, autorka książek dla dzieci i młodzieży, tłumaczka, popularyzatorka nauki.

Ur. 29 III 1835 w Warszawie, w rodzinie ziemiańskiej. Była córką Karola Milkuszyca ([Mikuszytz]; ur. 1802 w Kazimierzu [obecnie w granicach Krakowa]), syna Jakuba i Anny z Gutweinów [Guttwainów] (ur. 1770), konwertyty z judaizmu, od r. 1818 zamieszkałego w Warszawie, właściciela Handlu Korzennego przy ul. Freta nr 255 („pod Znakiem Krakowiaka”), w czasie powstania listopadowego 1831 r. podporucznika Gwardii Narodowej i członka Rady Municypalnej Warszawy, oraz Doroty Izabelli Elżbiety z Sachertów ([Zachertów]; 1800–1856), wyznania ewangelicko-augsburskiego. Miała braci: Karola Aleksandra (1824–1872), geometrę przy Komisji Przychodów i Skarbu Królestwa Polskiego, a od r. 1869 przy Izbie Skarbowej w Warszawie, publicystę i współpracownika „Tygodnika Ilustrowanego”, ożenionego z Anną Karoliną z Fetterów ([Vetterów]; 1834–1870); Ludwika (ur. 1827); Józefa (1830–1886), ożenionego z Józefą Heleną z Dąbrowskich, a także Władysława (1833–1908), rzeźbiarza, męża Józefy z Wojników (ur. ok. 1850) oraz siostry Zofię (1839–1922), zamężną za Joachimem Antonim Szycem (1823–1896), uczestnikiem węgierskiej Wiosny Ludów (1849–9), zesłańcem, Mariannę (ur. 1840) i Eleonorę (ur. 1842). Bratanicą L. była Maria Stefanii Milkuszyc 2v. Sulecka (zob.), a siostrzenicą Aniela Maria Szyc (zob.).

Dzieciństwo spędziła w Wyczerpach (obecnie w granicach Częstochowy) i w Warszawie. Po odbyciu edukacji domowej kształciła się w Instytucie Żeńskim Marii Józefiny w Dreźnie. W okresie panieńskim mieszkała w Warszawie przy ul. Nowy Świat 1307. Debiutowała anonimowo na łamach „Czytelni Niedzielnej” (od 1856), gdzie do 1864 ogłosiła ponad 90 utworów (wiersze, opowiadania, obrazki, szkice biograficzne) o tematyce religijno- moralizatorskiej, patriotycznej i społecznej. W 1858 r. została po raz pierwszy wymieniona jako autorka z nazwiska (jako E. Milkuszyc) w spisie treści rocznika „Czytelni Niedzielnej” oraz w „Gazecie Codziennej” (nr 253), która drukując wiersz Jam nie sierotą!, określiła go jako „ładny […] i pełen rzewnej prostoty”.00). 

Dn. 3 III 1859 L. poślubiła w Warszawie Józefa Leję (1828–1883), syna Jana i Józefy z Woźniaków, oficera Wojska Polskiego, powstańca listopadowego, działacza patriotycznego, zesłanego do archangielska, urzędnika Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej i Drogi Warszawsko-Bydgoskiej. W małżeństwie tym wychowała pięcioro dzieci: synów Tadeusza Adama (1861–1938), ożenionego w r. 1886 z Florentyną z Michalskich, a potem w r. 1898 z Zofią z Nowickich (1872–1952), Emilianа Mścisława (1868–1890) i Kazimierza Tytusa (1870–1925), buchaltera Urzędu Skarbowego, oraz córki Janinę Stanisławę (zm. 1878) i Marię Józefinę (ok. 1867–1906); żadne z nich nie podjęło działalności literackiej.

Dzięki kontaktom męża weszła w środowisko warszawskich sybiraków i działaczy patriotycznych; w domu Lejów bywał m.in. Bolesław Limanowski. Po zamążpójściu publikowała pod nazwiskiem Leja (Lejowa). W 1861 ogłosiła w Warszawie tom Kilka próbek poetycznych, obejmujący trzydzieści wierszy o tematyce religijno-patriotycznej; mimo przychylnej oceny „Gazety Codziennej” (1861, nr 141) zbiór nie przyniósł jej szerszego rozgłosu, sytuując ją w gronie drugorzędnych, choć poczytnych warszawskich autorek. Współpracowała z licznymi periodykami, m.in. „Kmiotkiem” (1862–1864), „Kłosami” (1869–1870, 1877, 1889), „Tygodnikiem Ilustrowanym” (1866, 1868, 1879), „Tygodnikiem Mód i Nowości Dotyczących Gospodarstwa Domowego” (1863) oraz „Zorzą” (1875, 1884–1885, 1901–1902, 1904).

Od lat sześćdziesiątych coraz wyraźniej zwracała się ku twórczości dla dzieci. Publikowała w „Przyjacielu Dzieci” (1866, 1868, 1884, 1898–1904) oraz w „Wieczorach Rodzinnych”, gdzie w l. 1896–1899 i 1902–1905 ogłosiła łącznie 84 utwory. Wydała Serdeczny podarunek dla dzieci czyli zbiór wierszyków i powiastek przez … (Warszawa 1867). Opracowała książki edukacyjne dla najmłodszych : Historia polska dla dzieci opowiedziana w 35 lekcjach (Warszawa 1863; wyd. 4: 1907), przedstawiającą dzieje od legendarnego Kraka po czasy Stanisława Augusta Poniatowskiego; Obrazki z dziejów starożytnych skreślone ku zabawie i nauce młodego wieku (Warszawa 1869); Obrazki historyczne skreślone na tle dziejów Państwa Rzymskiego, od Romulusa i Rema do Oktawiana Augusta (Warszawa 1870); Dzieje Polski w głównych zarysach krótko streszczone, dla użytku młodocianego wieku (Warszawa 1872). W duchu pozytywistycznej „nauki o rzeczach” opracowała także podręczniki z geografii i przyrody: wielokrotnie wznawiany Krótki przegląd kuli ziemskiej, czyli Początkowa nauka geografii powszechnej w pytaniach i odpowiedziach (Warszawa 1868, wyd. 11: 1906), Krótki rys zoologii, czyli Cztery działy królestwa zwierzęcego z dołączeniem organografii człowieka (Warszawa 1873) oraz, w serii „Biblioteka ilustrowana dla młodzieży”, Przechadzki ojca z dziećmi po polu, łąkach, lesie i ogrodzie, czyli Świat roślinny w powieściach, rozmowach i opowiadaniach (Warszawa 1881). Prace te spotykały się z krytyką pod względem merytorycznym i metodycznym; galicyjska Rada Szkolna Krajowa nie rekomendowała ich do użytku szkolnego. Mimo to fragmenty jej utworów weszły do antologii szkolnych, m.in. Antoniego Bądzkiewicza („Wypisy polskie, cz. 1 niższa”, Warszawa 1898) oraz Jadwigi Chrząszczewskiej („Rok czytania: wypisy na klasę wstępną”, Warszawa 1906).

Dzięki znajomości języków niemieckiego, angielskiego i włoskiego zajmowała się również działalnością przekładową. Z niemieckiego przetłumaczyła powieści dla dzieci i młodzieży, m.in. Christopha von Schmida: Tymoteusz i Filemon, czyli Dziwne przygody dwóch chłopczyków węgierskich w Turcyi (Warszawa 1869), Mały niemowa z Fryburga, czyli Wynalazek prochu (Warszawa 1878) oraz Dziecię królewskie (Warszawa 1878), a także Gustava Nieritza Galernik. Powieść historyczna z pierwszych lat 19-go wieku (Warszawa 1879), Klaus i Maria czyli paź córki Kromwella. Powieść z dziejów angielskich (Warszawa 1879) i Teofil, czyli dziecię górnika (Warszawa 1881). Z języka włoskiego przełożyła trzyaktowy dramat Camila Ventury Spóźniony tryumf (Warszawa 1889). W l. siedemdziesiątych ogłaszała utwory w warszawskich kalendarzach: „Jana Jaworskiego Kalendarzu Ilustrowanym” (1870–1871) oraz „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” Józefa Ungra (1874, 1877, 1879–1880); obaj ich wydawcy byli zarazem nakładcami jej książek. Własnego autorstwa [?] opublikowała powieść obyczajową Góralka (Warszawa 1877) oraz Dwie powieści. Najlepsze dziedzictwo i Lunatyk, czyli zegar z kukułką (Warszawa 1877).

W poglądach społecznych opowiadała się za tradycyjnym podziałem ról kobiecych i męskich, czemu dała wyraz m.in. w żartobliwym wierszu Emancypantka (Kilka próbek poetycznych; fragm. „Gazeta Polska” 1861, nr 141) oraz w utworze Zacofana („Kłosy” 1870, nr 262), kreującym ideał kobiecości na wzór antycznej Rzymianki. Angażowała się czynnie w życie literackie epoki; brała udział w polemikach prasowych, jubileuszach i wydarzeniach literackich. W 1870 r. podjęła na łamach „Kłosów” polemikę literacką z Adamem Asnykiem, odpowiadając na jego „Karnawałowy lament” poety wierszem Odpowiedź na […], w czasie 30-stopniowego mrozu (nr 244); kolejna replika nie została przyjęta do druku. W 1885 wchodziła, obok m.in. Marii Ilnickiej, Marii Faleńskiej i Jadwigi Łuszczewskiej, w skład delegacji pisarek, która z okazji jubileuszu Jana Zachariasiewicza ofiarowała mu album z fotografiami. Publikacje L-owej prezentowano na Wystawie Powszechnej w Wiedniu (1873).

Prowadziła działalność dobroczynną, współpracując głównie z instytucjami parafialnymi. Pracowała okresowo jako nauczycielka i pełniła funkcję „protektorki ochron”. Dla nauczycielek ochron opracowała Obrazki czterech pór roku wraz z opisaniem potrzeb i zatrudnienia z odpowiednimi wierszykami (Warszawa 1877), do których Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności sfinansowało tablice dydaktyczne. Kontynuowała działalność pedagogiczną w pracy Mała gramatyka obejmującą w pytaniach i odpowiedziach główne zasady języka polskiego(Warszawa 1880), krytykowanej m.in. przez Adolfa Dygasińskiego („Przegląd Tygodniowy…”, 1881, nr 5). W 1882 ogłosiła ostatnią powieść — Kopciuszek (Warszawa).

Współuczestniczyła w wydawnictwach okolicznościowych o charakterze dobroczynnym („Okruchy. «Na pomoc…» dla powodzian”, Warszawa 1884; „Dla pogorzelców”, Warszawa 1885). Mimo postępującej utraty wzroku pozostała czynna literacko do końca życia; wydała modlitewnik Chwalcie Boga […], a także publikacje  moralizatorskie Wiara i czyny oraz Czcij ojca twego i matkę twoją (Warszawa 1900). Jej wiersz Dzień zaduszny znalazł się w zbiorze Z. Glogera „Rok polski w życiu, tradycji i pieśni” (Poznań 1900). Współpracowała z czasopismem dla dzieci „Moje Pisemko” (od 1902), ogłaszając wiersze oraz układając zagadki i szarady; utwory We wrześniu i Babie lato wykorzystał Bohdan Dyakowski w pracy Z naszej przyrody (Warszawa 1903). Według Zygmunta Białka prowadziła rozległą korespondencję (niezachowaną?). Zmarła 7 X 1906 w Warszawie; pochowana została w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Powązkowskim (kw. 51, rząd 5, m. 7–8).

Początek formularzaDół formularzaPośmiertnie ukazał się jej przekład z języka angielskiego Nasze siostrzyczki w dalekich stronach (Warszawa 1910) Jane Andrews. Twórczość L. popularna jeszcze w okresie międzywojennym, z czasem została zapomniana. Ze względu na wtórność motywów i niedostatki warsztatowe bywała uznawana (m. in. Z. Białej) za poetkę drugorzędną.

Twórczość:

1. Kilka próbek poetycznych Emilii Leja, Warszawa: druk Józef Unger, 1861.

2. Wieczory zimowe: krótki zbiór powieści i wierszy ulotnych, Warszawa: [s.n.], 1863. 

3. Historya Polski dla dzieci opowiedziana w 35 lekcyach przez …, Warszawa: nakł. i druk Salomon Lewental, 1863; wyd. 3 pt. Historya polska dla dzieci opowiedziana w 34 lekcyach przez …, Warszawa: nakł. i druk Salomon Lewental, 1885. 

4. Krótki zbiór modłów dla chrześcijan-katolików płci obojej zebrany i ułożony, Warszawa: w Drukarni Ign. Krokoszyńskiego, 1866 (Oprawione w płótno angielskie); wyd. 5 poraw. i powiększ. pt. Chwalcie Boga. Krótki zbiór modłów dla chrześcijan-katolików płci obojej, Warszawa: Maurycy Orgelbrand, 1896. 

5. Serdeczny podarunek dla dzieci czyli zbiór wierszyków i powiastek, Warszawa: Drukarnia Jan Cotty, 1867. 

6. Nowa kolenda dla dzieci, Warszawa: druk Ignacy Józef Krokoszyński 1867

7. Gramatyka polska … do użytku początkujących dzieci, Warszawa 1868. 

8. Mała latarnia czarnoksięska: nowy upominek dla moich młodych przyjaciół, Warszawa: nakł. Wilhelm Lange, 1869. 

9. Posiew cnoty. Kilka powieści i obrazków dla dorastających dziatek, Warszawa: nakł. Aleksandra Szleifstein, 1869. 

   (utwory: Odwiedziny stryjaszka, Rusałka czyli dzieci artysty, Ochroniarka, Ermancyja i Pola, Spuścizna górala, Są jeszcze ludzie, Nieszczęśliwy artysta)

10. Obrazki z dziejów starożytnych skreślone ku zabawie i nauce młodego wieku przez…, Warszawa: druk Jan Cotty, 1869. 

11. Obrazki historyczne skreślone na tle dziejów Państwa Rzymskiego począwszy od Romulusa i Rema aż do Oktawiana Augusta pierwszego cesarza tego narodu, Warszawa: nakł. Gebethner i Wolff, druk Aleksander Gins 1870.

12. Z miasta i ze wsi. Zbiór powieści ze zdarzeń prawdziwych, Warszawa: 1867: druk Jan Cotty, wyd. 2, Warszawa: nakł. Wilhelm Lange, 1870. 

    (zbiór 47 moralizatorskich powiastek dla dzieci)

13. Krótki przegląd kuli ziemskiej czyli Początkowa nauka jeografii powszechnej przez pytania i odpowiedzi, podług najlepszych źródeł opracowana i poświęcona dla dziecięcego wieku przez …, Warszawa: nakł. i druk Józef Jaworski, 1867; wyd. 3 przejrz. i popraw. pt. Krótki przegląd kuli ziemskiej czyli Początkowa nauka jeografii powszechnej, przez pytania i odpowiedzi, podług najlepszych źródeł opracowana i poświęcona dla dziecinnego wieku, Warszawa, Henryk Trenkler, 1877; wyd. 11. Warszawa: nakł. Gebethner i Wolff, 1907.

14. Dzieje Polski w głównych zarysach krótko streszczone, dla użytku młodocianego wieku przez …,  Warszawa: nakł. księgarnia Józef Kaufmanna, druk Icchak Goldman 1872

15. Krótki rys zoologii czyli Cztery działy królestwa zwierzęcego z dołączeniem organografii człowieka i powtórzeniem głównych pytań i odpowiedzi streszczających poprzednie opisy, z rycinami opracowana dla młodego wieku przez …, Warszawa: druk  Józef Unger, 1873. 

16. Fantazya i prawda: kilka nowych powieści poświęconych dla młodocianego wieku, Warszawa: nakł. Gebethner i Wolff, 1874. 

    (utwory: Obrazek rodzajowy, Historia o mojej lampie, Śmieszka, Zbawienna nauka, Zaczarowana księżniczka, Ulubieniec Ojca, Kapelusz słomiany, Tajemnicze biurko)

17. Mali i więksi. Kilka nowych powiastek opowiedzianych przez …, Warszawa: nakł. Księgarnia I. Zinberga, druk Emil Skiwski, 1875. 

18. Obrazki czterech pór roku wraz z opisaniem wraz z opisaniem potrzeb i zatrudnieni wraz z odpowiedniemi wierszykami poświęcone dzieciom, Warszawa: nakł. Józef Błaszkowski 1877. 

19. Dwie powieści. Najlepsze dziedzictwo i Lunatyk, czyli zegar z kukułką, Warszawa: D. Lange, 1877.

20. Góralka, powieść obyczajowa, Warszawa: D. Lange, 1877.

21. Mała gramatyka obejmująca w pytaniach i odpowiedziach główne zasady języka polskiego, Warszawa: nakł. D. Lange, druk A. Pajewski, 1880.

22. Przechadzki ojca z dziećmi po polu, łąkach, lesie i ogrodzie czyli Świat roślinny w powieściach, rozmowach i opowiadaniach przez …, Warszawa: Ferdynand Hösick, 1881 (Z dziedziny przyrody – T. 1 Biblioteka ilustrowana dla młodzieży).

23. Zbiór powinszowań dla dzieci na nowy rok, imieniny i inne uroczystości, Warszawa: Warszawa: nakł. i druk St. Niemiry synów, 1899. 

24. Wiara i czyny, powieść z prawdziwego zdarzenia, Warszawa: nakł. i druk St. Niemiry synów, 1900.

25. Czcij ojca i matkę twoją, trzy powiastki, Warszawa: nakł. i druk St. Niemiry synów, 1900.

26. Chrzestna matka, powiastka z prawdziwego zdarzenia, Warszawa: nakł. i druk St. Niemiry synów, 1900

Poezja 

–„Gazeta Codzienna” 1858 nr 253 (Jam nie sierotą!, toż „Przyjaciel Dzieci” 1870 nr 19, 1886, nr 7); – „Czytelnia Niedzielna” 1858 nr 43 (Zakład Śtej Marty), nr 44 (Supplikacje), nr 50 (Praca), nr 52 (Chwała na wysokości Bogu), 1859 nr 5 (Córka krzyża), nr 6 (Okropne skutki złego przykładu), nr 7 (Hafciarka), nr 12 (Modlitwa. Na dzień Zwiastowania N. M. Panny), nr 13 (Pociecha wiary), nr 17 (Święcone), nr 29 (Najpiękniejsza sukienka), nr 38 (Na uroczystość Matki Boskiej), nr 39 (Gniazdeczko ptasie), nr 40 (Jabłoń i róża), nr 45 (Dzień Zaduszny, toż „Kronika Rodzinna”, 1870/1871 nr 3; „Przyjaciel Dzieci” 1898 nr 44; „Dziennik Poznański”, 1900 nr 250; „Naród” 1906 nr 34 (Dodatek Ilustrowany), nr 50 (Lampka w kaplicy), 1860 nr 5 (Stara prządka), nr 6 (Odmiana), nr 9 (Na dzień Popielcowy), nr 14 (Niedziela Palmowa, toż „Przyjaciel Dzieci” 1899 nr 12.), nr 27 (Pociecha) nr 29 (Obrazek Śtej Zofii), nr 34 (Kominiarz), nr 37  (Ślepy skrzypek), nr 40 (Koszykarz), 1861 nr 11 (Obłąkana), nr 12 (Palma), nr 13 (Alleluja!, toż „Gwiazdka dla Młodszej Dziatwy” 1919 nr 8), nr 16 (Ofiara wdowy), nr 17 (Kokoszka Magdusi), nr 18 (Na obraz Matki Bolesnej), nr 19 (Zgon sprawiedliwego), nr 20 (Gawęda), nr 21 (Chrzciny), nr 23 (Miesiąc Marii), nr 26 (Powiśle), nr 27 (Pudełko czarodziejskie), nr 28 (Dwie mogiły), nr 29 (Święta pamiątka), nr 30 (Stłuczony dzbanuszek), nr 33 (Perły), nr 36 (Drzewka przy drodze), nr 48 (Wilia św. Andrzeja), nr 50 (Niezabudki), nr 53 (Gwiazdka, czyli Gość Boży), 1862 nr 14 (Ołtarz Matki Boskiej Bolesnej, toż „Biblioteka Warszawska” 1864 T. 2), nr 23 (Poszanowanie słuszności); 1864 nr 3 (Zręczny mówca), nr 4 (Niezgodne stadło), nr 9 (Mleczne siostry), nr 11 (Szafarz Boży), nr 14 (Ołtarz Matki Boskiej Bolesnej), nr 17 (Ptasznik), nr 21 (Kubek sierotka), – „Gazeta Polska” 1861 nr 141 (Emancypantka, fragment), – „Tygodnik Mód i Powieści” 1863 nr 30 (Rozmowa z sercem), – „Biblioteka Warszawska” 1864 T. 2. nr 9 (Złote wesele); „Kmiotek” 1864 nr 2 (Jacek organista, toż „Dzwonek” 1864, T. 10, nr 10); – „Rodzina” 1865 nr 18 (Babskie lato; toż „Opiekun Domowy” 1869 nr 42), – „Opiekun Domowy” 1865 nr 30 (Jałmużna Racheli), nr 35 (Żniwo. <Pieśń wieśniaczki>) , nr 47 (Fant na loterię. <Na korzyść pogorzelców>), 1866 nr 3 (Dwie niedole), nr 8 (Kwiaty zimowe), nr 14 (Chybione plony: żale rolnika), nr 38 (W ochronie), nr 50 (Haftarki szwajcarskie), nr 51 (Pieśń kolendowa ubogich dziatek), 1870, nr 39 (Czterej święci gospodarze [z tego cyklu]: Święty Wojciech, Święty Jan Chrzciciel, Święty Michał, Święty Szczepan, toż pt. Czterech świętych gospodarskich […], „Illustrowany Powszechny Kalendarz dla Wszystkich Stanów na Rok 1869 Mający Dni 365”. [R. 1], 1869 s. 69-71); – „Kalendarz dla Ludu Polskiego” 1865 s. 119–120 (Św. Zofia. Pieśń majowa), –– „Przyjaciel Dzieci” 1866 nr 265 (Koronka), 1868 nr 19 (Sierotka sprzedająca wianeczki pod Powązkami), 1870 nr 16 (Moja gwiazdka, toż 1889 nr 40), 1898 nr 28 (W lipcu), 41 (Na odlocie) nr 47 (Gwiazdki), nr 48 (Przed zimą, toż, 1900 nr 50), nr 52 (W noc wigilijną), 1899 nr 3 (Jabłoń i sosna: <bajka>), nr 4 (Dwie zabawy [z tego cyklu]: Bańki mydlane; Obrączka), nr 19 (W maju), nr 21 (Wróciła wiosna), nr 23 (Boże Ciało), nr 25 (Leśna piosenka), nr 30 (Sianokosy), nr 35 (Życzenie), nr 36 (Po żniwach), „Wieczory Rodzinne”, 1899, nr 32), nr 42 (Latawiec), nr 50 (Z opłatkami, toż; „Gwiazdka dla Młodszej Dziatwy” 1919, nr 17/18), nr 51 (Kolęda, toż? „Gwiazdka dla Młodszej Dziatwy” 1918 nr 1–2); 1900 nr 13 (Skowronek), nr 15 (Wielkanoc), nr 16 (Na wiosnę, toż „Iskierka”, Dodatek do „Iskra” 1924 nr 16), nr 25 (Akacje kwitną!...), nr 30 (Kukułka), nr 33 (W sierpniu), nr 37 (Wrzesień), toż, „Wieczory Rodzinne” 1904 nr 38 (dodatek), nr 43 (W dzień Zaduszny, „Wieczory Rodzinne” 1903 nr 44, „Biesiada Literacka” 1912 nr 44), nr 44 (Słonecznik), nr 51 (Przy stole wigilijnym); 1901 nr 13 (Powrót wiosny), nr 14  (Śmigus), nr 27 (Czerwiec), nr 28 (Przepióreczka), nr 29 (Żniwiarze), nr 30 (Wisienka), nr 31 (Lato), nr 34 (Sieroty na pokłosiu, „Zorza” 1902), nr 35 (Zemsta kukułki. Bajka), nr 39 (Odlot jaskółek), 40 (Ostatnie zbiory), nr 46 (Pieśń młócących), nr 48 (Śnieg), nr 49 (Żebrak), nr 52 (Żółw i mysz), 1903 nr 24 (Słowik i sroka. Bajka), nr 47 (Stara piosenka), 1904  nr 11 (Nauczyciel Azorka, toż „Wieczory Rodzinne” 1904 nr 34 <dodatek>); – „Kalendarz Domowy” 1866 s. 131–132 (Górnik), – „Dzwonek”1867 nr 5 (Żniwo, toż „Wieczory Rodzinne” 1896, nr 29); – „Kronika Rodzinna” 1869/1870 nr 20 (Dwojaka tęsknota), 1870/1871 nr 5 (Bóg i szatan toż „Zorza” 1875, nr 3, Małe wielkie, toż pt. Z małych - wielkie, „Wieczory Rodzinne” 1903 nr 29; Z małych rzeczy wielkie, „Przyjaciel Dzieci” 1904 nr 9); nr 12 (Popielec, toż „Przyjaciel Dzieci” 1899 nr 7, „Praca” 1901 nr 8; „Wiadomości Codzienne” 1910 nr 32,  „Ilustracja Polska” 1933, nr 10); – „Kłosy” 1870 nr 244 (Odpowiedź na Karnawałowy lament poety, w czasie 30-stopniowego mrozu), nr 262 (Zacofana), nr 281 (Na przedzimiu: (piosenka wiejska), toż „Zorza” 1901 nr 44, „Naród” 1906 nr 32, dodatek ilustrowany); – „Jana Jaworskiego Kalendarz Ilustrowany” 1870 s. 130 (Kukiełka; <Piosenka wiejska>„Ilustrowany Kalendarz Powszechny” (Kraków) 1872 s. 107–109; – „Józefa Ungra Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” 1874 s. 13–14 (Zmartwychwstanie), 1877 s. 13 (Zwątpienie: (Z włoskiego) [tłumaczenie z włsokiego lub temat wzięty z poezji włoskiej], s. 16–18 (Dwie chwile, Nad kolebką), 1879 s. 16 (Mali pracownicy); – „Jana Jaworskiego Kalendarz Ilustrowany” 1876 s. 29–30 (Jesień), – „Biesiada Literacka” 1879 nr 47 (Najdroższa perła, toż „Prawda”, 1901 nr 28); – „Tygodnik Ilustrowany” 1879 nr 169 (Do mojego syna); –  „Echo” 1878 nr 134 (T. J. Roli [Dotyczy Teodora Justyna Piekarskiego]); – „Zorza” 1884 nr 4 (Pracujmy!), nr 5 (Szczęście wieśniacze), nr 12 (Modlitwa do Świętego Józefa), nr 13 (Zima i wiosna), 1885 nr 4 (Piosenka jesienna, toż „Wieczory Rodzinne” 1903 nr 43, 1905 nr 38; 1908 nr 41 <dodatek>), nr 22 (Pieśń majowa), nr 26 (Na wystawę!; Do wiejskiego ludu od starej przyjaciółki), nr 30 (Szczęśliwy wieśniak), nr 36 (Bociany), nr 38 (Jesień), 1904 nr 29 (Na jagodach), – „Pszczółka Ilustrowana” 1885 nr 6 (Opłatek), – „Gwiazdka” 1887 s. 12 (Gwiazdka), „Gwiazda. Kalendarz petersburski, premiowy, ilustrowany, literacki, społeczny i informacyjny na rok zwyczajny 1881” s. 26 (Na cmentarzu); – „Wieczory Rodzinne” 1895 nr 4 (dodatek) (Ślizgawka, toż, „Gwiazdka dla Młodszej Dziatwy” 1919 nr 11), nr 5 (Pierwsza ponowa), nr 6 (dodatek) (Odważni pracownicy), nr 7 (dodatek) (Kotek i myszka), nr 9 (dodatek) (Chory Filuś), nr 11 (W marcu), nr 12 (dodatek) (Małpa i zwierciadło: bajka), nr 16 (Z wiosną, Kryształowa zagadka), nr 22 (Poranek w lesie), nr 31 (dodatek) (Szpak i zając: bajka), nr 36 (dodatek) (Pod liściem łopianu), nr 36 (Przy krosnach), nr 38 (Aster), nr 43 (dodatek) (Babie lato, toż „Przyjaciel Dzieci” 1898, nr 39), 1896 nr 3 (Zima), nr 4 (dodatek) (Wróbelek), nr 6 (dodatek) (Małe zuchy), nr 9 (Wieczyste szczęście), nr 11 (dodatek) (Rada mateczki, toż „Głos Wsi” 1939 nr 100), nr 20  (dodatek) (Dziecię i jaskółka), nr 23 (dodatek) (Filutka), nr 25 (Motyl i pszczółka), nr 26 (Kwiat paproci), nr 29 (Żniwo), nr 30 (dodatek) (Kogut), nr 31 (dodatek) (Mały bohater), nr 37 (Georginie), nr 37 (dodatek)  (Posłuszny słonik), nr 41 (Pożegnanie jaskółek), nr 41 (Dziewczynki i kury), nr 42 (dodatek) (Jesienne drzewko), nr 44 (Pomódl się dziecię), nr 45 (dodatek) (Dwa koguty), nr 45 (W październiku), 1897 nr 14 (Gońcy wiosny), nr 19 (dodatek) (Pokusa), nr 24 (Nieudana wycieczka), nr 31 (dodatek) (Dwie małpy: bajka), nr 34 (dodatek) (Jedyny przyjaciel), nr 40 (dodatek) (Chłopczyk i jaskółka); – 1898 nr 6–8 (Na ziemi i pod ziemią – sprawdzić co to jest), nr 29 (dodatek) (Dwie kozy: bajka, toż „Gwiazdka dla Młodszej Dziatwy” 1921 nr 2), nr 35 (Dożynki, toż „Moje Pisemko” 1921 nr 33), nr 40 (Jesień), nr 45 (Pierwszy śnieg), nr 51 (Nauka mateczki), 1899 (dodatek) nr 24 (Babunia), nr 34–35 (Przysłowie w obrazkach), nr 38 (Len), nr 41 (dodatek) (Ptaki na odlocie), nr 44 (dodatek) (Uważny chłopczyk), 1900 nr 14 (Nasze palmy, toż „Zorza” 1901 nr 13), nr 51 (W dzień Wigilii), 1902 nr 5 (dodatek) (Małe praczki), nr 14 (dodatek) (Powrót ptaków), nr 20 (Dzwonki wiosenne), nr 27 (dodatek) (Mój kącik), 1903 nr 6 (Luty), nr 11 (Anioł cierpliwości), nr 15 (Piosnka o wiośnie), nr 16 (Wiosna idzie), nr 17 (Miłość dziecięca), nr 43 (Wiosenka jesienna), nr 44 (W dzień zaduszny), 1904 nr 11 (Pod śniegiem), nr 20 (dodatek) (Imieniny Zosi), nr 27 (Lipiec), nr 40 (dodatek) (Leniuszek), 1905 nr 12 (Na Zwiastowanie), nr 30 (Otóż i żniwa), nr 35 (Zwycięstwo Halinki), nr 38 (Piosenka jesienna), nr 43 (Pożegnanie jesieni), 1906 nr 21 (Wiosna i życie), 1908 (dodatek) nr 41 (Piosenka jesienna); „Opiekun Dziatek” 1906 nr 25 (Gosposie, Anioł Stróż).

Proza 

– „Czytelnia Niedzielna” 1858 nr 43 (Niezgodne rodzeństwo: zdarzenie prawdziwe), nr 47 (Złamana igiełka: obrazek), nr 52 (Jałmużna serca), 1859 nr 2 (Radość i smutek), nr 20 (Dwaj bracia: powieść, toż „Kalendarz dla Ludu Polskiego” 1865 s.?), nr 27 (Dwaj rolnicy), nr 30 (Bóg zapłać: powieść z prawdziwego zdarzenia), nr 36 (Najlepsza wygrana), nr 44 (Prawdziwa zasługa); (Palec boży), 1860 nr 28 (Dorota Broczkówna: życiorys), nr 38 (Boleść i pociecha), nr 39 (Druciarz), nr 40 (Gościnność), nr 42 (Spóźniona skrucha), nr 43 (Stary ogrodnik), nr 45 (Dwa stadła), nr 47 (Chrzestna matka), 1861 nr 3 (Dwie gąski pani Marcinowej), nr 6 (Wypadek w karnawale), nr 7 (Niewinna pomyłka: <<zdarzenie prawdziwe>>), nr 24 (Zdarzenie w lesie), 1862 nr 24, (Obrazki historyczne [z tego cyklu] Duma ukarana; Chlubne poświęcenie; Dobroczynność Jadwigi), nr 26 (Obrazki historyczne [z tego cyklu] Straszliwa zemsta), nr 27 (Jeniec tatarski), nr 30 (Obrazki historyczne [z tego cyklu] Haniebna zdrada), nr 32 (Obrazki historyczne [z tego cyklu] Śmierć Fryderyka Herburta), nr 38(Obrazki historyczne [z tego cyklu]: Wspaniałomyślność Jagiełły), nr 42 (Obrazki historyczne [z tego cyklu] Niesprawiedliwość ukarana), nr 52 (Obrazki historyczne [z tego cyklu] Jan Zamojski w Jassach), 1864 nr 4 (Urwis: (powieść)>), nr 13 (Jan Czeczot), nr 13–14 (Córka kowala), nr 40–41 (Błogie skutki nabożności: powieść historyczna), 1868 nr 51 (Biała róża: ustęp z pamiętników lwa), – „Kmiotek” 1862 nr 6 (Wilija świętego Jana), nr 42 (Wypędzone nieszczęście: <z prawdziwego zdarzenia>), nr 46 (Kosztowna kapota), nr 50 (Woda cudowna: <zdarzenie prawdziwe>), 1863 nr 5 (Pieniądze bez pracy: powieść), nr 13 (Pokusa głodu: zdarzenie prawdziwe), nr 14 (Najdroższe skarby), nr 15 (Ostatnie jajko), nr 29 (Historia o siemieniatej kokoszce, co wysiedziała krowę biednej Matysowej z Borowina), nr 29 (Kościółek na Koszykach. <Na dawnym cmentarzu Śto Krzyzkim> artykuły), nr 37 (Korale: <zdarzenie prawdziwe>), nr 39 (Sieroca dola: <powieść>), nr 45 (Złośnica poprawiona); – „Kalendarz dla Ludu Polskiego” 1865 s. 87–93 (Skuteczne lekarstwo), –   „Przyjaciel Dzieci” 1866 nr 260 (Kilka rysów z życia Marii Leszczyńskiej), nr 273 (Obchód wigilii Bożego Narodzenia u Wiktora Hugo), nr 282–283 (Elżbieta Łucja Sieniawska), 1884, nr 2–4 (Przypadki eleganta: komedyjka w 1 akcie), nr 4 (dodatek) (Przygoda Romcia), nr 5 (dodatek) (Kiedy dobra chęć stanie za uczynek?), nr 48 (Ostatni raz: komedyjka w 1 akcie), nr 50–51 (Na próbę : komedyjka w 1 akcie), 1905 nr 41 (Pogadanka naukowa); – „Opiekun Domowy” 1866 nr 2 (Ksiądz Onufry Kopczyński), 1869 nr 18 (Leopold król belgijski na drodze zrobienia korzystnego interesu), nr 30 (Kośba w Tyrolu), nr 36 (Skrzypek bez rąk) [dotyczy Hermana Unthana]; – „Tygodnik Ilustrowany” 1866 nr 348 (Kościół ewangelicki w Iławie), 1868 nr 50 (Kościół parafialny w mieście Wiłkowyszkach). – „Zorza”1868 nr 21 (Drogi Opatrzności: powiastka), 1884 nr 10 (Starzec i dziecię: zdarzenie prawdziwe), 1885 nr 38 (Niektóre osobliwości tegorocznej Wystawy Ogrodniczej); – „Wieczory Rodzinne” 1896 nr 40 (Z dziejów Dębu), nr 50 (Grosz wdowi: <z dziejów współczesnej Warszawy>); – „Biesiada Literacka” 1895 nr 47 (W dzień świętej Cecylii), 1898 nr 43–44, 46–47 (Z obłoków na ziemię: opowiadanie powieściowe), „Wielkopolanin”. Organ urzędowy Unii Świętego Józefa w Pittsburgu, 1906 nr 12 (Szkodliwe leki).

Post mortem (m. in.)

– „Mały Światek” 1908 nr 10 (Minęła już zima), 1913 nr 33 (W jesieni), 1917 nr 13 (Na wakacjach); „Gwiazdka dla Młodszej Dziatwy”. Dodatek do „Drużyny”, 1921 nr 1 (Dym i płomień: bajeczka); nr 9 (Dwie zabawy, Zagadka) 1921 nr 9, nr 14 (Deszcz i śnieg), „Wychowanie Przedszkolne” 1927 nr 7–8 (Głosy ptaków). 

Przekłady

1. Schmidt Christoph von., „Tymoteusz i Filemon czyli Dziwne przygody dwóch chłopczyków Węgierskich w Turcyi”, [tłum. z niem.], Warszawa: nakładem Leopolda Grossmana, druk J. Goldman, 1869 (seria „Biblioteczka Miejska i Wiejska” nr 1

2. Schmid, Christoph von, „Mały niemowa z Fryburga czyli Wynalazek prochu / z niem. przez Emilię Leja”. Warszawa: D. Lange, 1878.

3. Nieritz Gustav, „Galernik: powieść historyczna z pierwszych lat 19-go wieku”, tłum. z j. niem. Warszawa: D. Lange, 1879.

4. Nieritz, Gustav, „Teofil czyli Dziecię górnika : powieść, tłómaczyła E. Lejowa. Warszawa: Drukarnia Feliksa Burzyńskiego 1881.

5. Wentura Kamil [Ventura Camillo], „Spóźniony tryumf : dramat w 3-ch aktach, [tł. z wł.] Warszawa: Cz. Strzyżewski, 1889.

6. [?] „Dziecię królewskie, powieść historyczna z niemieckiego”, tłum z j. niemieckiego, Warszawa: druk D. Lange, 1878.

7. Andrews Janina, „Nasze siostrzyczki w dalekich stronach, Warszawa, M. Arct, 1910.

Drobne utwory w wydawnictwach zbiorowych:

1. „Okruchy. <<Na pomoc”>>. 100 utworów literackich, muzycznych i rysunkowych nie pomieszczonych w wydawnictwie dla powodzian”, Warszawa 1884; 

2. „Dla pogorzelców” (Warszawa 1885); 

3. „Rok polski w życiu, tragedii i pieśni Zygmunta Glogera” (Poznań 1900).

Bibliografia:

– Instytut Badań Literackich PAN, Kartoteka Bara; – AP w Krakowie, Akta metrykalne par. Bożego Ciała w Krakowie, ur. w r. 1802 (dot. męża); AP w Warszawie, Akta metrykalne par. Nawiedzenia NMP w Warszawie, akt nr 953 (dot. brata Karola Aleksandra); Akta metrykalne par. św. Andrzeja Warszawa, akt nr 422/1835 (dot. brata Władysława); Akta metrykalne par. św. Aleksandra, akt nr 334/1890 (dot. syna Emiliana); 0158d, Akta metrykalne par. św. Krzyża w Warszawie, akt nr 388/1839 (dot. siostry Zofii),nr 681/1848 (dot. siostry Eleonory), nr 152/1859 (ślub); nr 1883/35 (dot. męża), nr 854/1860 (dot. syna Tadeusza Adama), nr 348/1862 (dot. córki  Marii Józefiny), nr 494/1867, Arch. Archidiecezjalne w Warszawie, Akta metrykalne par. św. Jana w Warszawa: akt nr 280/1830 (dot. brata Ludwika), nr 281/1830 (dot. brata Józefa); Akta metrykalne par. św. Aleksandra, akt nr 397/1906 (dot. Marii J.), akt nr 565/1906 (dot. L.), akt nr 286/1870 (dot. Kazimierza Tytusa); 

 

– Bibliografia przekładów z literatury niemieckiej na język polski 1800-1990. T. 1, 1800-1918, Oprac. Edyta Połczyńska, Poznań 1995; Bibliographie deutscher Literatur in polnischer Übersetzung, Oprac. J. S. Buras, Wiesbaden 1996; Boczar Elżbieta, Bibliografia literatury dla dzieci i młodzieży: wiek XIX : literatura polska i przekłady, Warszawa 2010; Dramat obcy w Polsce 1765-1965 : premiery, druki, egzemplarze : informator : praca zespołowa. [2], L-Z, Oprac. Stanisław Hałabuda, Kraków 2004;  Encyklopedia katolicka. T. 10, Red. Antoni Bednarek i in., Lublin 2004; Encyklopedia powszechna kieszonkowa wraz ze słownikiem wyrazów obcych w języku polskim używanych, Warszawa 1891; Estreicher Karol, Bibliografia polska XIX stulecia, T. 3 (L-Q), Kraków 1977; Tenże, Bibliografia polska XIX stulecia. Cz. 1, Stolecie 19. T. 6, Dopełnienia (A-O), Kraków 1881; Podręczna encyklopedia kościelna, T. 43–44, W. 1916; S. Orgelbranda encyklopedia powszechna z ilustracjami i mapami, T. 9, Warszawa 1901; Słownik biograficzny botaników polskich, Red. Piotr Köhler, Kraków 2024; Słownik biologów polskich, Red. Stanisław Feliksiak, Warszawa1987; Słownik literatury polskiej XIX wieku, Red. Józef Bachórz, Alina Kowalczykowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991; Słownik pseudonimów pisarzy polskich XV w.–1970 r., T. 4, A-Ż: nazwiska, Red. Edmund Jankowski, Wrocław 1996; Szenic Stanisław, Cmentarz Powązkowski, 1891-1918: zmarli i ich rodziny, Warszawa 1983; Świętuchowska Wiktoria, Emilia Lejowa zapomnianepisarkipolskie.uws.edu.pl; Zbiór poetów polskich XIX w., Ks. 3, Oprac. Paweł Hertz, Warszawa 1962; 

– Berkan-Jabłońska M., O rękopiśmiennym spisie literatek autorstwa Adama Bartoszewicza z połowy XIX wieku, „Acta Universitatis Lodziensis” Folia Litteraria Polonica,  2023 nr 67 s. 21–47; Białek Józef Z., Lejowa Emilia, w: „Polski słownik biograficzny” T. 17 s. 14–5, Wrocław 1972; Budrewicz Tadeusz, Rymowane spory. Asnyk, Kraków 2015;  Dębska Karolina, Polskie tłumaczki literackie XIX wieku, Warszawa 2023; Budrewicz Tadeusz, Jubileusz Jana Zachariasiewicza w roku 1885, w: Literatura i jej konteksty. Prace ofiarowane Profesorowi Czesławowi Kłakowi, Red. J. Rusin, K. Maciąg, Rzeszów 2005; Moraczewski Adam, Samorząd Warszawy w dobie powstania listopadowego, Warszawa 1934, s. 158, „Biblioteka Historyczna im. Tadeusza Korzona nr 23” (dot. ojca); Gajda Aneta, Kobieta jako popularyzatorka nauki i wiedzy. Obraz piśmiennictwa kobiecego z przełomu XIX i XX wieku na podstawie „katalogów rozumowanych”, „Acta Universitatis Lodziensis”, Folia Linguistica, 2021 nr 51 s. 137–50; Kosmowska Irena, Milkuszyc Dorota, Szycówna Aniela, Kobieta polska jako autorka pedagogiczna. Bibliografia książek z dziedziny teorii wychowania, podręczników i literatury dla młodzieży, poprzedzona wstępem historycznym, Warszawa 1912  s. 14, 39–40, 56, Marrené-Morzkowska Waleria, Nasze autorki, „Tygodnik Powszechny” 1885 nr 20 s. 313 (portret); Wokół twórczości drugiego pokolenia pozytywistów polskich, Red. Aneta Mazur, Opole 2004; Wierzbicka Maria, Popularne podręczniki dziejów Polski w latach 1864–1914, w: Edukacja historyczna społeczeństwa polskiego w XIX w. Zbiór studiów, Red. Jerzy Maternicki, Warszawa 1981 s. 355–94; Zasztowt Leszek, Popularyzacja nauki w Królestwie Polskim 1864-1905, Wrocław 1989; Kieniewicz Stefan, Janczewski Zdzisław, Zeznania śledcze o powstaniu styczniowym, Wrocław 1956; – „Czas” R. 25: 1872 nr 270 s. 2; „Gazeta Polska” 1872 nr 12 s. 2 (dot. brata Karola); 1886 nr 91 s. 4; „Kurier Codzienny” 1865 nr 19 s. 3 (dot. barta Władysława); R. 14: 1878, nr 176 (dot. córki Janiny Stanisławy) s. 2; „Kurier Poznański” R. 8: 1879 nr 99 s. 3; „Kurier Warszawski” 1823, nr 251 (dot. ojca); 1869 nr 205, 1870 nr 80 s. 5 (dot. szwagierki Anny z fetterów) R. 86: 1906, nr 196 s. 5 (dotyczy córki Marii); „Nowe Mody Paryskie” R. 1: 1880 s. 4; „Szkoła” 1882 nr 25; „Warszawska Gazeta Policyjna” 1859 nr 106 s. 2; – Nekrologi z r. 1906: „Biesiada Literacka” (portret); „Bluszcz” nr 41 s. 493. „Gazeta Lwowska” nr 235 s. 4; „Gazeta Polska” R.75 nr 275; „Kurier Warszawski" R. 89 nr 279 s. 3 (dod. por.); „Kurier Polski” R. 9 nr 276  s. 5; „Nasz Kraj” t. 2, nr 17. „Tygodnik Ilustrowany" 1906 nr 41 (fot.); „Wieczory Rodzinne” nr 42, „ Moje Pisemko” R. 5 nr 4.