Łuszczewska Jadwiga

Jadwiga Łuszczewska (1834- 1908), ps. Deotyma, Deotima, Diotima, D…, Bogobojna, Bog...na, Jad. Ł.

 poetka, powieściopisarka, improwizatorka

 

Ur. 1 sierpnia 1834 r. w Warszawie, córka Wacława Łuszczewskiego (1806 - 1867), radcy stanu, dyrektora Wydziału Przemysłu i Handlu w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, szambelana cesarskiego i Magdaleny (Niny) z Żółtowskich, założycielki salonu artystyczno- literackiego w Warszawie. Miała starszą siostrę Kazimierę (ur. 1829- 1863, żonę A. Komierowskiego). Obie, już w wieku nastoletnim podejmowały pierwsze próby pisarskie. Wiersze Kazimiery czytywane w salonie jej matki, opublikowano w Poznaniu w 1863 r. w tomie Poezje Jolanty. 

Obie siostry otrzymały staranne, domowe wykształcenie obejmujące literaturę, historię, geografię, arytmetykę, muzykę i religię. Kompozytor Józef Sikorski uczył je muzyki, zoolog Antoni Waga, przyrody. Latem rodzina odbywała podróże do miejscowości znanych z ważnych wydarzeń historycznych. Na wychowanie córek ogromny wpływ miała ambitna matka, zabraniająca im kontaktu z rówieśnikami. Nieustanne przebywanie w towarzystwie dorosłych miało stymulować szybszy rozwój dziewcząt. Od najmłodszych lat podsuwano córkom ambitne lektury; Jadwiga znała na pamięć Śpiewy historyczne J. U. Niemcewicza, czytywała Żywoty sławnych mężów Plutarcha (w tłumaczeniu I. Krasickiego), dzieła J. B. Bossueta, J. M. Hoene- Wrońskiego i innych. W latach 1846-1849 siostry redagowały rękopiśmienny miesięcznik „Pszczółka”. Od 1849 r. Jadwiga pojawiała się w salonie rodziców, niebawem też ujawnił się jej talent improwizatorski. Pierwszy publiczny występ dała 17 maja 1852 roku. Matka wybrała jej pseudonim – „Deotyma” (gr. bogobojna) i poleciła ubierać się w stylizowane, antyczne szaty. Młodej dziewczynie postawiono także ultimatum – albo zostanie poetką wyrzekając się małżeństwa i macierzyństwa, albo wyjdzie za mąż i porzuci działalność artystyczną. Posłuszna rodzicom, wybrała „przewidzianą dla niej drogę sławy” zamiast „pospolitego kobiecego losu". 

Do przyszłej roli przygotowywała się w sposób systematyczny. Obok licznych lektur, podróżowała do miejscowości, w których zamierzała umieścić akcję swych utworów. W latach 1856 - 1860 zwiedziła Gniezno, Kruszwicę, Poznań, Malbork, Gdańsk, Rugię, Góry Świętokrzyskie oraz Tatry. Efektem tych podróży był m. in. cykl reportaży Wrażenia z Karpat, opublikowany w „Gazecie Warszawskiej”. Poznała również Europę (Austrię, Belgię, Francję i Włochy), gdzie spotkała pisarza i poetę Franciszka Wężyka, generała Jana Skrzyneckiego, księdza Aleksandra Jełowickiego oraz historyka Joachima Lelewela (krewnego matki).

Zadebiutowała w 1852 r. wierszem Krucjaty opublikowanym w „Dzienniku Warszawskim” i „Dzienniku Literackim”. Utwory poetyckie podpisane pseudonimem ogłaszała na łamach: „Czasu” (1852-1857), „Dziennika Literackiego” (1852- 854), „Dziennika Warszawskiego” (1852-1856), „Gazety Codziennej”  (1853-1856), „Gazety Warszawskiej” (1853-1860), „Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” (1856-1860), „Tygodnika Ilustrowanego” (1859-1862, 1869-1871, 1888-1890) czy „Dziennika Poznańskiego” (1860-1862). Publikowała również w „Bluszczu” (1868-1870); „Kłosach” (1869-70; 1879-80), „Echu” (1879-1881), „Kronice Rodzinnej” (1886-89). Była autorką wierszy, poematów, dramatów i powieści. W 1854 r. wydała tom Improwizacje i poezje. W cyklu poematów Polska w pieśni, zamierzała zarysować panoramę dziejów ojczystych. Wspomniany cykl obejmował czasy legendarne (Lech, 1859) po wiek XVII (Sobieski pod Wiedniem, 1908). była również autorką powieści fantastyczno-naukowej Zwierciadlana zagadka, (opublikowanej po raz pierwszy w „Kronice Rodzinnej" 1879, nr 1-17). Popularność przyniosły jej powieści historyczne dla młodzieży; Panienka z okienka (1893), Branki w jasyrze (1889) oraz Pamiętnik, obejmujący lata 1834–1897. 

D. brała czynny udział w manifestacjach patriotycznych (na pogrzebie pięciu poległych 2 marca 1861 r. niosła cierniowy wieniec, symbolizujący męczeństwo narodu polskiego). Z czasem poparła politykę margrabiego A. Wielopolskiego (stałego bywalca w salonie rodziców). Gdy wybuchło Powstanie Styczniowe na znak protestu, jej ojciec złożył godność szambelana carskiego, za co został aresztowany i zesłany w głąb Rosji. W przymusowej podróży, wiodącej przez Kazań, Jadryń i Symbirsk, towarzyszyła mu córka, która w wolnych chwilach pisała i zbierała materiały do późniejszych prac. W 1865 r. Wacław i Jadwiga powrócili do Warszawy. Od powrotu z zesłania D. rzadko wyjeżdżała z miasta. W 1881 r. była w Krakowie, gdzie deklamowała na rzecz pomnika A. Mickiewicza Rapsody o Chrobrym królu, w 1883 r. odwiedziła Lwów. Chora na serce przez 11 lat (do 1901 r.) nie opuszczała swego mieszkania.

D. była ważną postacią warszawskiego życia intelektualnego drugiej połowy XIX stulecia. Świadomie kształtowała swą legendę. Prowadziła jeden z ostatnich salonów literackich w stolicy, początkowo w kamienicy Olchowicza przy Alach Jerozolimskich, następnie na rogu Marszałkowskiej i Królewskiej. Jej salon cieszył się wielką popularnością. Panował w nim swoisty ceremoniał; gospodyni nadawała swym gościom symboliczne godności i wyznaczała określone role. Podczas czwartkowych spotkań nie wolno było poruszać tematyki erotycznej i politycznej, w tym drugim wypadku odwoływano się do aluzji. Gospodyni odczytywała fragmenty tworzonych przez siebie poematów, organizowała amatorskie przedstawienia i wygłaszała improwizacje budzące skrajne reakcje. W salonie organizowano także uroczyste jubileusze, obchody rocznicowe. Wśród licznych gości prym wiedli Antoni E. Odyniec, Antoni Pietkiewicz oraz Hipolit Skimborowicz. Znany dziennikarz, Antoni Zaleski, tak pisał o spotkaniach u D.: "Typem salonu literackiego Warszawy były głośne w swoim czasie czwartki Deotymy (...) Bywało tam mnóstwo osób z najrozmaitszych sfer, literatura spotykała się z finansami i arystokracją (...) Wszystko, co miała Warszawa w jakimkolwiek kierunku wybitniejszego, przesuwało się przez te salony, a świat modny i elegancji uważał za rzecz szyku bywać na czwartkach”. Nie brakowało jednak złośliwych  komentarzy i drwin. Jedni uznawali D. za natchnioną wieszczkę, geniusza poezji, uosobienie pokory, żarliwą patriotkę (np. F. H. Lewestam). Inni drwili, widząc w niej pretensjonalną grafomankę (W. Feldman), istotę łaknącą pochlebstw, nieznoszącą sprzeciwu „poetessę”, gotową posunąć się do mistyfikacji dla podtrzymania kultu własnej osoby. Po śmierci Odyńca w 1885 roku blask wieczorów czwartkowych przybladł; salon D. zaczął pustoszeć. W 1887 roku z okazji 45 lecia jej pracy literackiej odbył się w Warszawie uroczysty jubileusz, na którym odznaczono ją medalem i podarowano album z wierszami (autorstwa W. Gomulickiego, A. Langego, A. Oppmana., C. K. Norwida i innych). Ostatnie spotkanie w salonie miało miejsce dwa tygodnie przed śmiercią gospodyni- 10 IX 1908 r..

D. zmarła 23 września 1908 r. i została pochowana na warszawskich Powązkach, w grobowcu W. Łuszczewskiego (kwatera 64, rząd 1, miejsce 12). Nagrobek zdobi naturalnej wielkości postać zmartwychwstałego anioła (pomnik dłuta Daniela Zalewskiego). W pogrzebie D. uczestniczyły tłumy, żegnano ją jako wieszczkę, improwizatorkę, „Sybillę polską”, ostatnią „Westalkę”, etc. Nad jej grobem w imieniu historyków przemawiał Tadeusz Korzon. Wierszami drukowanymi w prasie uwiecznili D. m. in. Teresa Prażmowska, Stanisława Korczak, Józef Jankowski czy Cezary Jellenta.

D. pozostawiła spuściznę złożoną z kilku tomów wierszy, utwory rozproszone (w czasopismach i wydawnictwach okolicznościowych) oraz cykl Polska w pieśni. Jej twórczość (wpisującą się w nurt romantyzmu) już za życia autorki, krytykowano za anachronizm i opieranie się aktualnym trendom literackim. Najdłuższą popularnością cieszyła się  powieść Panienka z okienka, którą sfilmowano w 1964 r. (reż. M. Kaniewska), na jej kanwie stworzono również  libretto opery do muzyki T. Paciorkiewicza (wystawionej w 1968 r.) Powieść przetłumaczono na języki obce.

a/ twórczość: Improwizacje i poezje, Warszawa 1854; Tomira. Misterium, Warszawa 1885; Improwizacje i poezje. Poczet drugi, Warszawa 1858; Polska w pieśni. Z księgi pierwszej: Lech, Warszawa 1859; Polska w pieśni. Z księgi pierwszej: Wojna olbrzymów; Wyszomir. Dwunastu wojewodów, Warszawa 1860; Polska w pieśni. Gonitwy w dolinie Prądnika. Baśń dziejowa, „Tygodnik Ilustrowany” 1869, nr 99-104; Polska w pieśni. Wanda. Poemat dramatyczny w 5 a.  z epilogiem, „Biblioteka Warszawska”  1870, t. 2; Księga pieśni, z. 1-3, Warszawa 1871, z. 4-5, Warszawa 1872; Poezje: Powrót gołębia- królestwo ideału, Warszawa 1875; Narzeczona z Ogrodzieńca. Dramat w 5 a. z prologiem, „Kłosy” 1876, nr 562-582; Na rozdrożu. Powieść w 2 tomach osnuta na tle prawdziwych wydarzeń, Warszawa 1877; Krzyż nad otchłanią. Studium kobiece [powieść], Warszawa 1878; Zwierciadlana zagadka [powieść], Warszawa 1879 (nast. wyd. 1990); Branki w jasyrze, t. 1-3, Warszawa 1889 (nast. wyd. 1901, 1948, 1993); Rapsody o Chrobrym królu, Kraków 1881; Na Jasnej Górze. W dzień jubileuszu pięciowiekowego podsłuchane [dramat], Warszawa 1910; Panienka z okienka. Starodawny romansik, „Biesiada Literacka” 1893, nr 1-47 (nast. 1898, 1911, 1935, 1948, 1983, 1994- w sumie 19 wydań); Polska w pieśni. Sobieski pod Wiedniem. Śpiewy, 1-3, Kraków 1894, Warszawa 1904, Warszawa 1908; Wybór poezji. Księga 1-2 Warszawa 1898; Pamiętnik, Warszawa 1910 (nast. 1968); Kościuszko. Fragmenty z poematu, Warszawa 1917; Biesiada u Ziemomysła. Scena dramatyczna, Królowa Jadwiga, czyli księga miłości [dramat], Warszawa 1933.

b/ korespondencja: Muzeum Narodowe w Warszawie, Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka IBL PAN, Biblioteka Narodowa, Biblioteka PAN w Krakowie, Ossolineum. Listy do T. Lenartowicza, ogł. Przez J. Chrzanowskiego, „Sfinks” 1912, z. 12; do E. Orzeszkowej, opr. E. Jankowski, w: E. Orzeszkowa, Listy zebrane, t. 4, Wrocław 1958, do A. Jełowieckiego, opr. S. Piekut, „Pamiętnik Literacki”, 1976, z. 1; od C. Norwida, opr. J. W. Gomulicki, w: C. Norwid, Pisma wszystkie, t. 8, 9, Warszawa 1971. 

c/ materiały: Archiwum rodzinne Łuszczewskich zdeponowane w Bibliotece Ordynacji Krasińskich spłonęło  podczas II wojny; Czarna księga Deotymy (wycinki prasowe, korekty niedrukowanych materiałów, zgromadzone przez H. Skimborowicza dla J. Łuszczewskiej w posiadaniu Muzeum Literatury w Warszawie; Pamiątka jubileuszu Deotymy (1852-1897), Kraków 1901. 

d/ opracowania: Polski Słownik Biograficzny, t. XVIII, Wrocław- Kraków 1973; Dawni Pisarze Polscy, T. 2, s. 399- 400; Nowy Korbut, Romantyzm, t. 8, s. 310-319; Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz i A. Kowalczykowa, Wrocław- Warszawa- Kraków 1991, s. 18, 47, 64,79,105,148,326, 340,364,391,404,445,487,492,495,585,677,709,794,806,856,931,1046; Słownik Krytyki Literackiej,  s. 452–453, 483, 485–489, 529, 532, 665–666, 669, 680, 688,751, 867, 906 II 63, 210, 523, 760; Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. I, Warszawa 1984, s. 620.

Estreicher K., Szkice biograficzne. Panna Ł. J. (Deotyma), poetka osiemnastoletnia, „Dziennik Literacki” 1854, nr 38-43;  Kaczkowski Z., Deotyma w Krakowie, Warszawa 1854; Krakowa Z. Bale i wieczory— Improwizatorowie krakowscy i Deotima, „Czas” 1853, nr 9 (13 I); [Białobłocki B.], Życie fikcyjne i obrzędowe. (Przyczynek do studium nad Deotymą i kierunkiem naszej litera- tury), cz. I- IV, „Przegląd Tygodniowy” 1883, nr 16-19; Pilecki A., Kobiety- poetki, Warszawa 1895; Pług A., Deotyma (J. Ł. ) 1852- 1897, Warszawa 1900; Łaszczyński W., "Deotyma", „Nasze Kłosy” 1902, nr 42; Demby S., Album pisarzy polskich (współczesnych), Warszawa 1901; Dziennik Bibianny Moraczewskiej, wydany z oryginału przez wnuczkę dr Dobrzyńską- Rybicką, Poznań 1911; Jankowski J., Deotyma, „Świat” 1908, nr 40; Tenże, Epitaphium Deotymy, „Świat” 1908, nr 40;   Gomulicki W., Liryzm Deotymy, w: Sylwety i miniatury literackie, Kijów 1916; Kraushar A., Salony i zebranie literackie warszawskie na schyłku XVIII i w ubiegłym stuleciu, Warszawa 1916; Bartoszewicz K., Sprawa Deotymy. „Nowa Reforma” 1922, nr 122–126; Kraushar A., Deotyma. Tragedia pozgonna żywota i twórczości poetki, w: Polki twórcze czasów nowszych. S. 1, Warszawa 1929; Jankowski Cz., Z czeczotkowej szkatułki. Odgłosy ginącego świata, Wilno 1926; Bogacz M., Deotyma. W XX rocznicę zgonu. „Gazeta Bydgoska” 1928, nr 230; Rokoszny J., Wspomnienia o Deotymie, Radom 1934; Hahn W., O dwóch utworach dramatycznych Deotymy (J. Ł.): „Królowa Jadwiga czyli Księga miłości” i „Biesiada u Ziemomysła”, Lublin 1938; Kopeć J., „Czwartek” u Deotymy, w: tejże, Dziecko dawnej Warszawy, Warszawa 1958; Wilkońska P., Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, Warszawa 1959; Rabska Z., Moje życie z książką. Wspomnienia, tom I, Wrocław 1959; Krzyżanowski J., Dobre chęci Deotymy, w: W kegu wielkich realistów, Kraków 1962; Tokarzówna K., Odwiedziny „wieszczki”, w: Literackie przystanki nad Wartą, red. Z. Szweykowski, Poznań 1962, s. 373–388; Faleński F., Wspomnienia z mojego życia, wyd. i oprac. J. Rudnicka, w: Miscellanea z pogranicza XIX i XX wieku, Wrocław 1964 („Archiwum Literackie VIII”); Gomulicki J. W., O salonie literackim dwóch pań Łuszczewskich, w: Deotyma (Jadwiga Łuszczewska), Pamiętnik 1834-1897, wstępem i przypisami opatrzył tenże, Warszawa 1968; Oppman A., Czwartki u Deotymy, tamże; Kulczycka- Saloni, Życie literackie Warszawy w latach 1864 - 1892, Warszawa 1970; Zaleski A., Towarzystwo Warszawskie, Warszawa 1971. Krzywobłocka K., Wieszczka Deotyma, w: Delfina i inne, Warszawa 1974; Ruszczyc M., Ostatnia wieszczka Warszawy, w: Legendy i historia, wyd. 2, Katowice 1987; Bachórz J., Deotyma 1834-1908 , w: Janion M., Dernałowicz M., Maciejewski M. (red.), Literatura krajowa w okresie romantyzmu 1831-1863, Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku,  t. 2,Kraków 1988, s. 927-957; Zakrzewski B., „Istotnie, Bóg dał Polsce genialna poetkę”. Rzecz o mickiewiczowskim falsyfikacie, w: idem, „Spowiednicy” Mickiewicza i Fredry, Wrocław 1994; Czarnomorska J., Dziecię swojego wieku. Głosy o Deotymie. Zapomniane wielkości romantyzmu, Poznań 1995; Samborska- Kukuć D., Apeculum mundi. Deotymy filozofia zwierciadła, „Acta Universitatis Lodziensis. Filia Literaria Polonica”, 2006, 8, s. 133- 141; Puchalska I., Deotyma : "ja" improwizatorki, w:  Oblicza Narcyza: obecność autora w dziele, red. M. Cieśla-Korytowska, I. Puchalska, M. Siwiec, Kraków 2008, s. 191-208; Woszczak, I. Cudowność i baśniowość w powieści Deotymy Branki w jasyrze, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2011,14(2), 93–105; Taż, Sekrety i porywy późnej twórczości, czyli o przyjaźni, wzajemnej fascynacji i rozczarowaniach łączących Franciszka Wężyka, Kajetana Koźmiana i Antoniego Edwarda Odyńca z Deotymą, „Prace Polonistyczne”, seria 67, 2012; Taż, Deotyma (Jadwiga Łuszczewska) w witrynie artystycznej ewaluacji pierwszego okresu twórczości (1851-1863): prasa, wspomnienia, korespondencja, „Prace Polonistyczne”, seria 69, 2014; Malinowska E., Jadwigi Łuszczewskiej (Deotymy) "Wędrówka na górę czarów", w: E. Gondek, I. Socha, B. Pytlos (red.), Przestrzenie kultury i literatury: księga jubileuszowa dedykowana Profesor Krystynie Heskiej-Kwaśniewicz na pięćdziesięciolecie pracy naukowej i dydaktycznej, Katowice 2012, s. 176- 183; Bąbel A., Kłopoty z Deotymą, „Napis” 2015, nr 21; Sawicka J., Warszawska legenda miejska w zwierciadlanej zagadce Jadwigi Łuszczewskiej, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo, 2015, nr 5(8): 121-131; Krysowski O., Deotyma- „Dziesiąta muza” Norwida, „Studia Norwidiana” 2020, 38, s. 5-20;   Budzanowska- Weglenda D., Deotyma. O Natchnieniu Pisarza – w Pamiętniku 1834–1897 i „Zwierciadlanej Zagadce”,  „In Gremium. Studia nad Historią, Kulturą i Polityką” 2022, nr 16, s. 201-212; Stelingowska B., Życie i twórczość Jadwigi Łuszczewskiej (Deotymy) w kontekście ówczesnych i współczesnych analiz krytycznoliterackich, w: Vir et Femina. Literackie obrazy kobiecości i męskości, Borkowski A., Stelingowska B. (red.), Siedlce 2024, s.245-259.

 

e/ foto- wybór z różnych okresów życia: Jadwiga Łuszczewska (Deotyma). Portret autorstwa Maksymiliana Fajansa, 1851-1862; Portret Jadwigi Łuszczewskiej jako Deotymy, Józef Simmler, 1855; Jadwiga Łuszczewska (Deotyma), autor Konrad Brandel, ok. 1864; Deotyma (Jadwiga Łuszczewska), autor Aleksander Regulski wg Franciszka Tegazzo, 1883.