Puffke z Kurowskich Emma

Puffke z Kurowskich Emma Aniela Teresa Salomea, pseud. i krypt.: Emma K…a, E. z K.P., E.P., E z K. Puffke, Wanda Dobrzepolska (1818–1890), pisarka, tłumaczka, redaktorka, nauczycielka.

Ur. 28 X w Poznaniu w rodzinie ziemiańskiej, była córką Stanisława Kostki Kurowskiego (1775–po 1840), referendarza kamery poznańskiej, następnie sędziego (komisarza) i radcy sądu apelacyjnego w Poznaniu, właściciela dóbr Chaławy (pow. śremski) i Marianny z Wronieckich (1783–po1840). Miała brata Waleriana (ur. ok. 1806), ożenionego z Anielą Braunek (1805–1869) oraz siostry Eugenię Eufemię (1808–1841), żonę Ildefonsa Morza (1806–1841) i Malwinę (1811–1884), zamężną za Aleksandrem Sokolnickim. Dzieciństwo spędziła w Poznaniu i Chaławach. Początkowo kształciła się w domu pod kierunkiem ojca i sióstr, a od r. 1832 uczęszczała do szkoły Luizy (Luisenschule) w Poznaniu, pierwszej żeńskiej szkoły w tym mieście. Debiutowała w r. 1837 w tygodniku „Przyjaciel Ludu” (nr 24) wierszem Do listka, opublikowanym pod pseudonimem „Emma K…”. Dn. 22 IV 1838 poślubiła w Brodnicy Maurycego Adama Puffke (1808–1880), Niemca sympatyzującego z polskim ruchem narodowym i zamieszkała w jego dobrach Räudchen (Rudna) na Śląsku. W małżeństwie tym miała dziewięcioro dzieci, z których kilkoro związało się z działalnością oświatową i literacką m. in. Eugeniusz, pseud. Lipnicki, (ok. 1838–1902), Kamil Spirydion Bruno (1843–po 1880), Gabriela (1847–1918), Walerię (1852–1915), Kazimierza (1854–1921), powieściopisarza. Córkami P. były także Felicja Stefania Dorota (ur. 1849–1918), od r. 1881 żona Michała Kantaka oraz Maria (ur. 1857?). 

W r. 1842 wróciła P. z mężem do Wielkopolski, do nabytej po sprzedaży Räudchen Lipnicy wraz z Pólkiem (pow. szamotulski), gdzie poświęcała się prowadzeniu gospodarstwa i sprawom rodzinnym.  Po r. 1848, w związku z kłopotami finansowymi spowodowanymi m. in. udziałem jej męża w Wiośnie Ludów i spieniężeniu Lipnicy przenieśli się do mniejszego majątku w Miąskowie (pow. kościański). W latach pięćdziesiątych wznowiła działalność literacką i wraz z Pauliną Wilkońską redagowała najpierw w Lesznie, a od r. 1854 w Poznaniu rocznik „Pokłosie. Zbieranka literacka na korzyść sierot”, na łamach którego także publikowała. Dzięki znajomości języka niemieckiego i francuskiego rozwinęła działalność translatorską, popularyzując literaturę dydaktyczno-moralizatorską dla dzieci i młodzieży, którą wydawała w niewielkich i tanich formatach. W 1861 opublikowała przekład z języka francuskiego Młoda Brazylijka, czyli Dziennik Eleonory (Leszno), a z języka niemieckiego powiastki „Ferdynand. Powieść z życia hrabiego hiszpańskiego […]”. W tym czasie zaczęła także pisać własne prace (m. in. Rozmyślania religijne dla pobożnych niewiast chrześcijański (Leszno 1862), zbiór Pięć powiastek dla dobrych chłopczyków oraz opowiadanie Moina, czyli Niepojęte drogi opatrzności: podług powieści francuskiej dla młodzieży, później kilkakrotnie wznawiane, również w Chicago).

Szukając dodatkowych źródeł dochodu, zdała w Poznaniu egzamin nauczycielski, po czym 1 X 1862 otworzyła w Kościanie „wyższą katolicką  szkołę polską żeńską”, będącej zarówno pensją i szkołą dla guwernantek, w której naukę podjęły 24 uczennice. P. nauczała w niej osobiście, przy współudziale córki Felicji, i kierowała placówką do jej zamknięcia przez władze pruskie w październiku 1875, w okresie Kulturkampfu, gdy działalność szkoły nabierała zarazem znaczenia jako forma realizacji wielkopolskiego programu pracy organicznej. W l. 1860–3 redagowała ukazujące się w Lesznie czasopismo „Światełko. Pisemko poświęcone matkom i dzieciom” (ukazało się jedynie sześć zeszytów 6 zeszytów – cztery w 1862 r. oraz dwa  w 1863 r.), na łamach którego zamieszczała również własne teksty. Wydawcą pisma Friedrich August Ebbecke, właściciel drukarni Guntera w Lesznie, w której P. wydawała swoje prace. Równocześnie rozwijała działalność literacką, współpracując m. in. w r. 1862 z „Nadwiślaninem” Ignacego Łysakowskiego. W r. 1863 wydała tom Baśnie wielkopolskie (Leszno 1863), uważany za pierwszy polski zbiór literackich baśni dla dzieci. Jego fragmenty wykorzystał Oskar Kolberg w „Lud. Jego zwyczaje […],”. Z powodu podejrzeń o działalność patriotyczną w maju 1863 przeprowadzono u niej w domu rewizję, ale nic obciążającego nie znaleziono. W tym samym roku otrzymała nagrodę Towarzystwa Naukowego Poznańskiego za powieść moralną dla ludu wiejskiego i miejskiego Dwaj bracia różnego wychowania (Leszno 1863). Rok później wydała powiastkę Przygody małego Henryka (Leszno 1864) oraz zbiór „Czterech komedii do odegrania w gronie rodzinnym” Schmida, chętnie wykorzystywany do amatorskich inscenizacji. Współpracowała z Janem Chociszewskim przy wydawnictwie „Przyjaciel polskich dzieci, czyli zbiór różnych pożytecznych wiadomości, powiastek, wierszyków, zagadek […] (Gdańsk 1866), w którym opublikowała opowiadanie Porządna Stachna. W l. 1867–71 zamieszczała utwory beletrystyczne w tygodniku „Gwiazdka Cieszyńska”. Za podręcznik Fizyka, zastosowana do potrzeb ogółu i szkół niższych (Poznań 1873, wydanie następne 1880, także Praga) otrzymała nagrodę w konkursie poznańskiego „Wydawnictwa im. ks. Bażyńskiego”, kierowanego przez Władysława Ludwika Rzepeckiego. Od poł. l. siedemdziesiątych P. coraz wyraźniej zwracała się ku powieści historycznej i obyczajowej. Ogłosiła powieści Tajemnicza szkatułka („Tygodnik Wielkopolski” 1874 nr 25–36, wyd. osobno Poznań 1874, wyd. nast. 1880) oraz zainspirowana przez regionalistę Klemensa Koehlera Krzysztof Żegliski, czyli oswobodzenie Kościana („Goniec Wielkopolski” 1877 nr 153–251, wyd. osobno pt.  Krzysztof Żegocki, czyli […] Poznań 1877, wyd. nast. Poznań 1885, Chicago 1895). Po r. 1875 mieszkała kolejno w Poznaniu, Kościanie i okolicach. Wg różnych źródeł między październikiem 1882 a wrześniem 1884 przebywała w Rogaczewie i co najmniej do listopada 1885 w Gorzyczkach (pow. kościański). W latach osiemdziesiątych wydała w Poznaniu kolejne powieści historyczne i patriotyczne; m. in. Konfederaci barscy na Sybirze („Tygodnik Wielkopolski” 1880 nr 217–263, wyd. osobno Poznań 1880, wyd. nast. Chicago 1887 w serii „Księgarni Polskiej w Wisconsin”), Maurycy August Beniowski, jego żywot oraz przygody z czasu pobytu na Kamczatce (Poznań 1886), Polska wiochna w Berlinie (Poznań 1887). Pod kryptonimem „E. P.” ogłosiła także Wspomnienia wygnańca Litwina 1806–1834 (Poznań 1887), stylizowane na pamiętnik powstańca listopadowego i emigranta Witolda Łączyńskiego, w istocie będący powieścią beletrystyczną, na co zwrócił uwagę Zdzisława Hordyński. („Kwartalnik Historyczny” 1887 s. 710–1). Przed r. 1882 opublikowała jeszcze powieść MądryPolak po szkodzie […] rozgrywającą się w Królestwie Polskim. Równolegle jako Wanda Dobrzepolska  wydała realistyczne powieści obyczajowe Posądzona o kradzież („Goniec Wielkopolski” 1884 nr 265–290, wyd. osobno, Poznań 1885) oraz Opowiadanie starego ogrodnika (Poznań 1885). Od r. 1881 współpracowała także z „Dwutygodnikiem dla kobiet. Pismem beletrystycznym i naukowym” (od r. 1886 pt. „Tygodnik Beletrystyczny i Naukowy”), gdzie ogłosiła cykl artykułów wstępnych o tematyce społecznej (Wieczorne pogadanki starej babuni) oraz porad zielarskich (Apteka domowa), a także artykułów popularnonaukowych oraz szkiców (m. in. o angielskim poecie i dramaturgu Percym Bisshe Shelleyu). Publikowała również w wielkopolskiej prasie codziennej „Kurierze Poznańskim” (w latach 1883–4) i „Dzienniku Poznańskim” (w latach 1885, 1888), a także czasopiśmie „Dom Polski” (1888), tłumacząc prozę brytyjską (m. in. E. Braddona, Henrego Rigera Haggarda, Johna Fredericka Smitha), francuską (M. Maryana, B. Luvette Cameron) oraz czeską (A. Jirászka). 

Działała społecznie jako sekretarka powołanego w r. 1867 damskiego Tow. Wincentego s Paulo. W twórczości i działalności oświatowej reprezentowała nurt konserwatywno-moralny, akcentujący znaczenie religii, rodziny i tradycyjnych ról kobiet. Polemizowała z rozwijającymi się tendencjami emancypacyjnymi (m. in. w powieściach „Pani sędzina” i „Arystokratka” obie wyd. w r. 1885), a w artykule Kobiety amerykańskie („Dwutygodnik dla Kobiet” 1883 nr 4) broniła tradycyjnego wzoru kobiety, ukazując amerykańskie farmerki jako wzorowe matki i gospodynie. Ostatnie lata życia spędziła u córki Felicji w Luboni (pow. wschowski).  Z powodu utraty wzroku zaprzestała działalności literackiej. Zmarła 17 X 1890 w Luboni, pochowana została 22 X na cmentarzu parafialnym w Poniecu. Mimo drugorzędnej, aczkolwiek popularnej twórczości P. odegrała istotną rolę w rozwoju wielkopolskiej literatury dydaktycznej i kobiecej działalności oświatowej. 

Pośmiertnie ukazała się jeszcze jej powieść Panna Jadwiga. Obrazek z niedawnych czasów (Poznań 1891) oraz Miłość braterska Powieść historyczna z XV wieku (Poznań 1905), a w dwudziestoleciu międzywojennym wznowiono także jej przekład z francuskiego Odźwierna z Alfortville („Przyjaciela Ludu” 1932 nr?, dodatek literacki). W r. 2018 jej imieniem nazwano jedną z ulic w Poznaniu. P. bywa mylona z publikującą pod kryptonimem „E. P.” Emilią Płużańską-Audranową z Płocka; błędnie podawano także jej nazwisko w formie „Priffke”. 

Utwory literackie wydane osobno:

1. Rozmyślania religijne dla pobożnych niewiast chrześcijańskich, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1862.

2. Pięć powiastek dla dobrych chłopczyków. Podług wzorów w obcych językach, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1862.

(zawiera utwory: Medalionik, Powinszowanie, Góra zamkowa, Młody Sebastyan, Pieczary w górach Jura)

1. Moina, czyli niepojęte drogi opatrzności. Podług powieści francuskiej dla młodzieży, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1862, wydania następne: Poznań 1887, Chicago [r. ?], przedruk „Tygodnik Powieściowo-Naukowy” 1888 nr [?].

2. Baśnie wielkopolskie zebrane dla młodzieży, nakł. i druk E. Günther, Leszno 1863.

3. Dwaj bracia różnego wychowania, Leszno 1863.

4. Przygody małego Henryka. Obrazek osnuty na tle historii angielskiej. Dla młodzieży, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1864.

5. Belizariusz. Podług powieści w obcym języku. Powieść dla młodzieży, nakł. i druk: E. Feitzinger, Cieszyn [1864].

6. Porządna Stachna, w: „Przyjaciel polskich dzieci, czyli zbiór różnych pożytecznych wiadomości, powiastek, wierszyków, zagadek itd.: dla pouczenia i rozrywki [...]. Cz. 3”, Oprac. J. Chociszewski, Gdańsk 1866. 

7. Zamek nad Czarnym Morzem, „Tygodnik Powieści” 1881 nr [?], osobno, Chicago [ok. 1882].

8. Mądry Polak po szkodzie. Powieść osnuta na stosunkach Królestwa Polskiego, [wydana przed r. 1882].

9. Opowiadanie starego ogrodnika, druk: W. Simona, Poznań 1885.

10. Graf Maurycy August Beniowski, jego żywot oraz przygody z czasu pobytu na Kamczatce, nakł. i druk: J. Leitgebr, Poznań 1886.

11. Polska wiochna w Berlinie, nakł. i druk: W. Simon, Poznań 1887.

12. Wspomnienia wygnańca Litwina 1806–1834, nakł. i druk: J. Leitgebr, Poznań 1887.

13. Zbrodnia i pokuta. Powieść z czasów rzezi galicyjskiej, nakł. i druk: W. Simon, Poznań 1887.

14. Skarb znaleziony. Wspomnienie starego przemysłowca. Powieść oparta na prawdziwem zdarzeniu, nakł. i druk: W. Simon, Poznań 1889.

 

Utwory pośmiertne

1. Panna Jadwiga. Obrazek z niedawnych czasów, druk: W. Simon, Poznań 1891.

2. Trupia wieża. Powieść bułgarska, osnuta na życiu Słowian Południowych pod rządem tureckim, nakł. i druk: W. Dyniewicza, Chicago 1895.

3. Miłość braterska. Powieść historyczna z XV wieku, Poznań 1905. 

4. Dwaj wspólnicy, czyli każda zbrodnia wykryje się z czasem. Powieść́ ludowa, druk: W. Dyniewicza, Chicago 1905.

 

Podręcznik:

1. Fizyka, zastosowana do potrzeb ogółu i szkół niższych podług najlepszych źródeł opracowana, nakł.: F. Barzyński, druk: T. H. Daszkiewicz, Poznań 1873. 

 

Powieści i opowiadania oryginalne w czasopismach:

– Nadwiślanin (1862); – Światełko (1862); – „Gwiazdka Cieszyńska” 1867: Zarozumiałość ukarana. Powieść dla ludu (nr 1–14), Poświęcenie. Obrazek z czasu pierwszego rozbioru Polski (nr 17–26), Młody wędrownik, czyli wyjątki z podróży po Afryce (nr 34–51); 1868: Śmierć szpiega. Obrazek z powstania 1863 roku (nr 1–8), Przygody wychodźców polskich w Paryżu (nr 1–18, dokończenie 1869 nr 5); 1869: Przywłaszczyciel. Powieść ludowa podług źródeł francuskich (nr 14–33); 1870: Grecka rodzina (nr 14-29); 1871: Pan prezes. Powieść tegoczesna (13–31), Widmo, czyli przygoda w zamku Brin de Luc. Obrazek z wojny francusko-pruskiej (nr 40–52); – „Tygodnik Wielkopolski” 1874: Tajemnicza szkatułka. Powieść osnuta na prawdziwem zdarzeniu (nr 25–36, osobno: Poznań 1874, wyd. nast. 1880); – „Goniec Wielkopolski” 1877: Krzysztof Żegocki, czyli oswobodzenie Kościana. Powieść historyczna z XVII w. (nr 153–251, osobno: Poznań 1877, wyd. następne 1885); 1880: Konfederaci barscy na Sybirze (nr 217–263, osobno: Poznań 1880, „Gazeta Polska w Chicago” 1887 nr 20–26, osobno: Chicago 1887 [?]); Posądzona o kradzież. Powieść osnuta na prawdziwem zdarzeniu, 1884 (nr 265–290), osobno Poznań 1885; – „Dwutygodnik dla Kobiet” 1882–1885: cykl pt. Wieczorne pogadanki starej babuni (m. in.: 1881: O szczęściu nr 6, Kilka rad starej babuni tyczących się gospodarstwa wiejskiego nr 17, 1882: O dobrym użytku czasu nr 8–9, O posłannictwie człowieka nr 13, O zdrowiu nr 23, 1883: Jeszcze o zdrowiu nr 5, Patriotyzm a religia nr 8, Wieczorna pogadanka starej babuni nr 15, Słówko o rozrzutności nr 18, 1884: Wieczorna pogadanka starej babuni nr 26; Słówko o tegoczesnych małżeństwach nr 3; 1885: Kilka słów o oszczędności (nr 9); Los panien do towarzystwa nr 24); 1882: Stryj Erazm. Szkic obyczajowy (nr 1–3), Rafaela. Powieść (nr 7–12); 1884: Zimowa powieść (nr 26), Męczennicy za wolność Irlandii. Nowela osnuta na tle dziejowym (nr 1–2), 1885: Artystka. Nowelka z naszych czasów (nr 18), Pani sędzina. Powieść z naszych czasów (nr 26 i następne); – „Kurier Poznański” 1884: Przygody na wyspie Ceylon, podług opisów K. May’a (nr 61–79); Awanturnik. Opowiadanie mego wuja (nr 181–200); – „Tygodnik Powieści” 1885: Przewodnik tatrzański. Powieść humorystyczna (nr 23–29); 1886 Król szarlatanów (nr 45 [?]); – „Tygodnik Beletrystyczny i Naukowy” (dawnej „Dwutygodnik dla Kobiet”) 1886: Mała Kreolka, szkic historyczny (nr 3–4). 

*Wg. nekrologu w „Nowej Reformie” (1890 nr 244) oryginalnymi powieściami P. są także Dolina Amony i Hortensja [?]

Publicystyka:

– „Światełko” 1864: O potrzebie wzbudzania w dzieciach uczuć religijnych w najrychlejszej młodości; – „Tygodnik Wielkopolski” 1874:Michał Piotrowicz Pogodin (nr 35; dok?); – „Dwutygodnik dla Kobiet” 1881: Percy Bische Shelly. Szkic biograficzny (nr 22–23); 1883:Kobiety Amerykańskie (nr 4); Wycieczka do krainy bobrów. Szkic z podróży (nr 3–6); cykl Apteka domowa. Lekarstwa zbierane na łąkach, polach i lasach podług wykładów dr A. Schellinga (m. in. nr 11, 13, 16); Morze Martwe (nr 18–20); 1884: Polip morski. Podług rozprawy dr Berghausa (nr 4); 1885: Rzut oka na prowincje nadbałtyckie, podług opisów młodego Kurlandczyka (nr 8–9), Zwierzęta domowe jako krzewiciele chorób ludzkich. Podług rozprawy dra Sonnenbergera (nr 11), Kongo. Bieg tej rzeki i jej odkrycie podług Fryderyka Meirthera (nr 14), Epizod z życia dr. Nachtigala (nr 22–23); – „Tygodnik Beletrystyczny i Naukowy” (dawnej „Dwutygodnik dla Kobiet”) 1886: Odkrycie wyspy Madeiry. Szkic historyczny podług dr. Schwanfelder’a (nr 49–50).

 

Przekłady wydane osobno: 

1. Christopf von Schmid, „Ferdynand. Powieść z życia hrabiego hiszpańskiego napisana dla młodzieży i dorosłych”, nakł. F. Ebbecke, Leszno, druk M. Zoerna, Poznań [1861], wyd. następne  W. Smulski: Chicago 1892. 

2. Ferdynand Schmidt „Turcy pod Wiedniem. Obrazek historyczny dla dzieci i starszych, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1861.

3. „Młoda Brazylianka, czyli dziennik Eleonory. Powieść dla dorastających dziewczynek. Wolny przekład z francuskiego”, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1861.

4. Ch. von Schmid, „Mała lutnistka. Powieść dla młodzieży i dorosłych”, nakł. Leszno, druk Poznań: M. Zoerna [ca 1862].

5. Ch. von Schmid, „Słowik, Róże białe i różowe i Angelika. Trzy powieści dla młodzieży”, druk E. Günther, Leszno 1862.

6. Ch. von Schmid, „Młody pustelnik. Powieść dla dzieci i starszych”, nakł. i druk: F. Ebbecke Leszno 1862.

7. Ch. von Schmid, „Klasztor kartuzyański. Powieść z czasów rycerskich dla młodzieży, nakł. i druk: E. Günthera, Leszno 1862, toż pt. „Klasztor Kartuzów. Powieść, nakł. i druk: Chocieszyński, Poznań 1902. 

8. Ch. von Schmid, „Klara, czyli: Zwycięstwo cnoty. Najlepsza Spuścizna, Dwie powieści dla młodzieży”, druk: E. Günther, Leszno 1863, wyd. nast. Chicago 1886.

9. Ch. von Schmid, „Klejnoty, Maliny, Stefcia i Emilia, czyli skutki wychowania. Trzy powieści dla młodzieży”, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1864.

10. Ch. von Schmid, „Pawełek i Pierścień zaręczynowy. Dwie powieści dla młodzieży”, nakł. i druk: E. Günther, Leszno 1864.

11.  Ch. von Schmid, „Cztery komedie do odegrania w gronie rodzinnym”, nakład i druk E. Günther, Leszno 1864 (utwory: Jagody, Wieniec Kominiarczyk, Złodziej Jaj) 

12. Ch. von Schmid, „Paulina, założycielka szkółki dla małych dzieci. Powieść dla młodzieży”, druk E. Günther, Leszno 1865.

13. Ch. von Schmid, „Alojzy, czyli zamek nad brzegami Bałtyku. Podług wzoru w obcym języku”, Poznań 1874.

 

Przekłady w czasopismach:

– „Kurier Poznański” 1883: „Przed wyborami. Nowela Alfreda Courcy” (nr 55–66); – „Dziennik Poznański”1885: Mary. E. Branddon „Pod czerwoną chorągwią” (nr 137–199), 1888: Hugh Muslay, „Córy Kaina. Powieść osnuta na stosunkach amerykańskich” (nr 132–232); – „Tygodnik Beletrystyczny i Naukowy” 1886: Hugo Convay, „Ciemne dni. Powieść” (nr 30–46), 1887: Marry E. Braddon „Pod pręgierzem podejrzeń” (nr 21, osobno Chicago 1901); – „Tygodnik Powieści” 1882: F. J. Smith, „Wydziedziczona” (nr 1–43), „Minionetta. Powieść Roya” (nr 53), 1883: M. Maryan, „Romans lekarza małomiejskiego. Nowela” (nr 17–32), „Rodzina Lanquierów. Przekład z francuskiego” (nr 41–52), 1887: „Odźwierna z Alfortville. Powieść przez autora „Rodziny Lanquierów” i „Walka o miliony” (nr 44), B. Luvette Cameron, „Małżonek Dezi. Powieść” (nr 44), 1888: [XY?] „Jej największy wróg, powieść w dwóch tomach przez Mrs. Alexander” (nr 18, nr 35), „Ciernie i kwiaty. Powieść przez autora „Rodziny Lanquierów” i „Odźwiernej z Alfortville” (nr 22, nr 35), 1889: Rider Heggard, „Nowoczesna Judyta. Powieść z czasów powstania w Transwalu w r. 1880” (nr 16), A. Jirászek, „Życiorys mojego dziadka. Obrazek z dawnych czasów”, „Gwiazda” 1886 nr 40 42–44, 46–49 (osobno: Poznań 1887).

Działalność redakcyjna:

1. „Pokłosie. Zbieranka literacka na korzyść sierot” (R. 1: 1853–R. 5:1856, R. 6: 1862).

2. „Światełko. Pisemko poświęcone matkom i dzieciom” (1862 z. 1–4, 1863 z. 5–6).

– Arch. Archidiecezjalne w Poznaniu: akt ślubu nr 160/1881 (par. św. Marii Magdaleny w Poznaniu); https://e-kartoteka.net/pl/index: sygn.  14963 k. 222; Teki Dworzaczka: Metrykalia, Katolickie, Część 5, sygn. 34426 (Brodnica) [http://teki.bkpan.poznan.pl/]; IBL PAN: Kartoteka bibliograficzna (A. Bara) (także o córce Gabrieli); Instytut Filologii Polskiej Uniw. Pozn.: sygn. M 643, Beutler S., Twórczość E. z Kurowskich Puffke, (mszp. pracy magisterskiej); 

– Nowy Korybut. Literatura pozytywizmu i Młodej Polski, Red. Z. Szweykowski, J. Maciejewski, T. 16, Warszawa 1982; Albrecht-Szymanowska W., Puffke (z domu Kurowska) Emma, w: Polski słownik biograficzny, T. 29, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk-Łódź 1986; Wielkopolski słownik biograficzny, Oprac. A. Gąsiorowski i in., Warszawa 1983; Szamotulanie znani i mniej znani. Wybór biogramów, Oprac. R. Krygier, Szamotały 1992; Encyklopedia powszechna, T. 21, (Polk-Realne szkoły i nauki), Warszawa 1865; Czachowska J., Loth R., Przewodnik polonisty: bibliografie, słowniki, biblioteki, muzea literackie, wyd. 3 Wrocław 1989; S. Orgelbranda Encyklopedyja powszechna z ilustracjiami i mapami, T. 16, Warszawa 1902; Estreicher K., Bibliografia polska XIX stulecia (dopełnienia P–Ż), T. 7, Kraków 1882; Boczar E., Bibliografia literatury dla dzieci i młodzieży w  XIX wieku, Warszawa 2010; Słownik pseudonimów pisarzy polskich, T. Dramat obcy w Polsce 1765–1965: premiery, druki, egzemplarze L–Z, Oprac. Stanisław Hałabuda i in., Kraków 2004; Maziarz I., Brzezińska L., Dobrzyńska B., Olszewska I., Wilgat J., Bibliografia polska 1901–1939. T. 3, Bol–Ce, Warszawa 1993; Boniecki A., Herbarz polski. Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich, T. 13, Warszawa 1909;

– Sauter W., Patriotka z Kościana Emma z Kurowskich Puffke (1818–1890), „Pamiętnik Towarzystwa Ziemi Kosciańskiej” 1979 s. 137–42; Dębska K., Polskie tłumaczki literackie XIX wieku, Warszawa 2023; Lepka E., Zapomniana pisarka, „Przyjaciel Ludu” 2002 nr 3 s. 35–6; Biberstajn R., Literatura piękna oraz literatura dla dzieci i młodzieży w oficynie Ernesta Wilhelma Günthera, „Scripta Comeniana Lesnesia” 2007 nr 5 s. 21–36; Mamulska A., Światełko. Pisemko Poświęcone Matkom i Dzieciom wydawane w Lesznie w latach 1862–1863, „Leszczyński Notatnik Akademicki” 2015 nr 55/56 s. 8–9; Brożek L., Zapomniane tłumaczki, „Zwrot” 1951 nr 10 s. 15; Franke J., Polska prasa kobieca w latach 1820-1918: w kręgu ofiary i poświęcenia, Warszawa 1999; Kaczyńska B., Francuska XVII- i XVIII-wieczna baśń literacka i jej recepcja w polskiej literaturze  dla dzieci w latach 1743–2018, „Studia Interkulturowe/Intercultural Studies” T. 4/Vol. 4 s. 204–6; Feldmanowski H., O literaturze dla młodzieży, „Tygodnik Poznański” 1862 nr 52 s. 414–5; Frąckowiak W., Polskie czasopiśmiennictwo dla dzieci i młodzieży na Pomorzu w latach 1865–1920 oraz jego aspekty oświatowe i patriotyczne, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” R. 17: 1978 z. 2 s. 5–31; Truchim S., Historia szkolnictwa i oświaty polskiej w Wielkim Księstwie Poznańskim, 1815–1915, Łódź 1968; Wegner S., Czterdzieści lat wydawnictwa „Tygodnika Powieści” i „Biblioteki Powieści” 1878–1918, Poznań 1919 s. 4–5; Brückner A., Dzieje literatury polskiej w zarysie, T. 2, Warszawa1908 s. 218, 357; Data J., Problematyka literacka czasopism poznańskich w latach 1869–1896, Gdańsk 1984; Pieścikowski E., „Ach! W tym Poznańskiem ...”. Życie literackie XIX wieku; Poznań 2003;

– „Katalog książek polskich wydanych od 1860 do końca 1874 roku, a do nabycia w księgarni i składzie nut Gebethnera i Wolffa w Warszawie [...], Warszawa 1875, s. 175, 176; „Przewodnik dla kupujących i czytających książki przeznaczone dla ludu i młodzieży” 1872 nr 1 s. 48–9, 51;

– „Ateneum” 1890 T. 4 z. 2; „Bulletin Polonais Littéraire Scientifique et Artistique” T. 15 nr 47 „Dziennik Poznański” 1863 nr 104, 1864 nr 116, 1881 nr 45, 1890 nr 244; „Gazeta Lwowska” 1890 nr 246; „Gazeta Polska” 1863 nr 183; „Kronika Rodzinna” 1890 nr 22; „Kurier Codzienny” 1890 nr 292; „Kurier Poznański” 1890 nr 301, „Kurier Warszawski” 1890 nr 293; „Mieszczanin Polski” 1863 nr 5; „Nadwiślanin” 1863 nr 43; „Nowa Reforma” 1890 nr 244; „Nowy Przyjaciel Ludu” 1932 nr 34; „Tygodnik Katolicki” 1867 nr 28; „Tygodnik Poznański” 1862 nr 52; „Wielkopolanin” 1890 nr  242; „Tygodnik Wielkopolski” 1874 nr 26