Falkowska z Naumanów v Suchocka Cezaria Józefina Krystyna Anna

Falkowska z Naumanów 1.v Suchocka Cezaria Józefina Krystyna Anna (1820-1891), F.C.
Prozaiczka, dramatopisarka, publicystka, tłumaczka, wychowawczyni, działaczka oświatowa i na rzecz ochrony zwierząt.
Urodzona 2 kwietnia 1820 r. w Burniszkach (parafia Wiżajny) na Suwalszczyźnie w rodzinie ziemiańskiej, c. Franciszka (1778-1838), kapitana WP, uczestnika powstania listopadowego i Marceli (Marceliny) z Zajączkowskich. 
Miała troje rodzeństwa: Leonarda Antoniego (1818), Emilię Stefanię (1821) i Bolesława (1822), zmarłych prawd. w dzieciństwie.
Wychowywała się w folwarku Moskiewszczyzna pod Puńskiem. Po śmierci ojca w 1838 r. zamieszkała z matką w Suwałkach. Tam 20 kwietnia 1843 r. poślubiła Piotra Suchockiego (1813-1848), prawnika. Z tego związku przyszło na świat dwoje dzieci: Izabella Marianna (1844- późn. Adolfowa Kuncewiczowa, żona lekarza, zesłańca) oraz Emilian Konrad (1845-po 1848). 
Jakiś czas po przedwczesnej śmierci męża (w 1848 r.) przeniosła się do Warszawy i zamieszkała u krewnych przy ulicy Brackiej 1582. 
Debiutowała w 1853 r. obrazkiem Kto na ciebie kamieniem, ty na niego chlebem w „Czytelni Niedzielnej”, gdzie do r. 1857 obficie publikowała. W 1854 r. wydała wybór obrazków Powieści dla dzieci różnych stanów, a w 1857 r. Podarunek dla małych dzieci na kolędę oraz Nowe powiastki i obrazki dla dzieci różnych stanów i wieku. Treści tych utworów zwróciły uwagę działaczy Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, planujących założenie placówki opiekuńczej dla dzieci. Od stycznia tego 1858 r. została przełożoną Domu dla Niemowląt, pierwszego w Warszawie żłobka przy Jerozolimskiej 1574 (opiekunem Domu był zaprzyjaźniony z nią Konstanty Józefowicz). 
W maju 1858 r. poślubiła Bolesława Narcyza Falkowskiego, ziemianina (1827-1881).
Przed powstaniem styczniowym mieszkała pod Radzyniem Podlaskim, a następnie w Płonce k/Zamościa, skąd zaadresowała list do Kraszewskiego. Prowadziła zbiórkę na rzecz czytelni dla ludu zamieszkałego nad Bugiem.  
Za udział w powstaniu B. Falkowski został skazany na zesłanie do Pawłowska, towarzyszyła mu żona i jej córka z pierwszego małżeństwa. Na wygnaniu F. poznała Bolesława Limanowskiego, który wspominał zwłaszcza zięcia F. – Adolfa Kuncewicza. 
Do kraju F. powróciła po kilku latach, prawd. w 1867 r., i zamieszkała z mężem w Nieświeżu (Falkowski pełnił jakąś funkcję na zamku nieświeskim).  Po śmierci męża (w kwietniu 1881 r.) powróciła do Warszawy. Odtąd całkowicie poświęciła się pisaniu. Najwięcej jej prac publikowały „Wieczory Rodzinne” oraz „Zorza”.
Zasadnicze kręgi twórczości F. to literatura dla dzieci i dla ludu. W małych formach: obrazkach, opowiadaniach lub przypowieściach – o prostych, katechizmowych, ale angażujących emocjonalnie treściach –  zawierała pisarka nauki moralne podane w formie czytelnego przesłania: jak odnaleźć swoje miejsce w życiu, jak wypełniać życiowe zadania, jak być dobrym człowiekiem. Zwartą opinię o tych dziełkach wypowiedział  Adolf Dygasiński: „Jest to bardzo zdrowy pokarm duchowy, z którego starannie ugłaskano wszelką ckliwą afektację”.
F. zmarła 17/29 czerwca 1891 r. w Warszawie.

Twórczość:
„Czytelnia Niedzielna” 1853 (nr 103 Kto na ciebie kamieniem, ty na niego chlebem; nr 132 Mały terminator; nr 137 Rzeźniczka; nr 152 Sługa, jakich mało; nr 159 Skarga; nr 168 Krzyż na niebie; nr 178 Sklep z jabłkami; nr 192 Opieka Matki B[ożej]; nr 202 Zguba; nr  215 Chora na poddaszu; nr 225 Poprawa nigdy nie jest za późną; nr 236 Co to jest ochrona); Powieści dla dzieci różnych stanów, W-wa 1854; Podarunek dla małych dzieci na kolędę, W-wa 1857; Nowe powiastki i obrazki dla dzieci różnych stanów i wieku, W-wa 1857; „Czytelnia Niedzielna” 1857 (m.in. nr 31 Pomoc niespodziewana; nr 71 Z prawdziwego zdarzenia; nr 78 Sierota); Dwie suknie. Powiastka dla młodego wieku, W-wa 1859; 
Opowiadanie starca, W-wa 1862; Sposób robienia majątku w służbie: w trzech przedstawieniach, W-wa 1868; Złapany na uczynku. Zabawka teatralna, „Zorza” 1868, nr 6; Siew słoneczników, „Zorza” 1869, nr 36; 
Marylka, „Zorza” 1871, nr 1; Stryj niepoznany, „Zorza” 1871, nr 6; Zły brat zakłóca szczęście rodziny, „Zorza” 1871, nr 32; Opowiadanie starego dziedzica, „Zorza” 1872, nr 48; Wielbłąd i renifer, „Kalendarz Ludowy Józefa Grajnerta na rok 1874”, Wspólne nieszczęście nieprzyjaciół pogodziło. Wspomnienie, „Zorza” 1876, nr 46; 
Ludzie wzorowi. Augustyn Spiski, „Zorza” 1881, nr 1; Ludzie sławni, „Zorza” 1881, nr 3; Opowiadanie żebraczki, „Zorza” 1882, nr 37-38; O nauczycielu pochodzącym z ludu wiejskiego, i jego wykład o wodzie, „Zorza” 1882, nr 42; Szukajcie takich żon!, „Zorza” 1883, nr 49; Lokaj gospodarzem. Opowiadanie dziedzica dla ludu wiejskiego, W-wa 1885; Korzyści i wpływ oswojonych zwierząt na nasz dobrobyt, „Przyjaciel Zwierząt” 1885, nr 3; Opowiadania brata o rolnictwie, dla ludu wiejskiego, „Gaz. Świąteczna 1885, nr 26; Syn stróża, „Zorza” 1885, nr 13; Przygody wójta, „Zorza” 1885, nr 26; Szczęście w rodzinie, „Zorza” 1885, nr 28; Do matek, „Zorza” 1885, nr 36; Słówko o koralach, „Zorza” 1885, nr 44; Z gawęd naukowych. Podział tworów ziemskich. O przenoszeniu nasion roślinnych przez wiatr, wodę i zwierzęta, „Zorza” 1885, nr 45; Z przeszłości. Początki rolnictwa. Wpływ rolnictwa na dobrobyt i moralność. Niemożliwość poprawy gospodarstw z powodu rozrzuconych gruntów, „Poradnik dla Gospodyń i dla Mniejszych Posiadaczy Rolnych” 1885, nr 37 (dod. do „Zorzy”); Chciwość brata, „Zorza” 1886, nr 2; Spod własnej i obcej strzechy, „Zorza” 1886, nr 13; Zły syn, „Zorza” 1886, nr 14; Przygoda w drodze, „Zorza” 1886, nr 25; Kopalnie soli w Wieliczce, „Kalendarz Ludowy Józefa Grajnerta na rok 1886”; Pies zbawcą, „Przyjaciel Zwierząt” 1886, nr 5; Dwie siostry służące. Powiastka, W-wa 1889 (pierwodruk w „Zorzy” 1884, nr 43); Przygoda pewnych panienek, „Przyjaciel Dzieci” 1888, nr 18; Wysepka, „Przyjaciel Dzieci” 1888, nr 22; Pierwsza służba. Powiastka, W-wa 1889; Z gospodarza pastuch, „Zorza” 1890, nr 30, toż „Chata” 1891, nr 13. Ogłaszała także wiele drobnych obrazków w „Wieczorach Rodzinnych” w 1884 (m.in. Dobra gosposia, Mały skąpiec, Imieniny, Wiewiórki, Kuglarze, Swawolnik), w 1885 (m.in. Łakomiec, Spacer w Ogrodzie Saskim, Grymaśnica, Lalka strojna, Przygody 3-letniego myśliwca, Dwa dzbanki mleka, Zdarzenie niedane, Różowa sukienka, Władek, Dobra siostrzyczka, Prawda i bajeczka, Pacierz), 1886 (Przygody Stasia, Gadatliwa Julcia). Publikowała również „Kalendarzu Domowym i Gospodarskim” (na rok 1889, na rok 1890). 
 

Materiały rękopiśmienne:
List z 1861 do J.I. Kraszewskiego, w: Korespondencja Józefa Ignacego Kraszewskiego. Seria III: Listy z lat 1844-1862. T. 5, D-F (Dietrich – Funkenstejn), k. 437; List z 1879, tamże, Listy z lat 1863-1887. T. 41, F (Fajans – Füller), k. 294, Biblioteka Jagiellońska, rkps. sygn. 6501 IV.
 

Przekłady:
Z pracy rąk. Opowiadania powieściowe o niektórych rzemiosłach dla młodocianego wieku, W-wa 1873 (z franc.); Majtkowie okrętu św. Wawrzyńca, W-wa 1873; Pasterz i hrabia, W-wa 1873;
 

Źródła:   
USC Wiżajny, 72ur/1820, USC Suwałki, 23małż/1843, USC Suwałki, 118zg/1848w: AP w Suwałkach; USC W-wa/parafia św. Aleksandra, 83 małż/1858; USC W-wa/parafia Przemienienia Pańskiego, 73zg/1891, w: AP w W-wie; „Gazeta Warszawska” 1854, nr 31, s. 3; „Dziennik Warszawski” 1855, nr 126, s. 1-2; „Gazeta Warszawska” 1856, nr 339, s. 2; „Gazeta Codzienna” 1856, nr 280, s. 4; „Gazeta Polska” 1861, nr 97, s. 1; „KW” 1857, nr 333 i 340; „KW” 1863, nr 12, s. 2; Wiek, 1881, nr 171, s. 4; A. Dygasiński, Krytyczny katalog książek dla dzieci i młodzieży, W-wa 1884, s. 60; „KW” 1890, nr 66, s. 2-3; „Biesiada Literacka” 1890, nr 5, s. 80; „KW” 1891, nr 178, s. 5 (nekrolog); nr 180, s. „Kurier Codzienny” 1891, nr 182 (nekrolog), s. 2; „Gazeta Świąteczna” 1891, nr 549, s. 2 (nekrolog). 
Pseudonim Małgorzata spod Częstochowy podany w Słowniku Pseudonimów Polskich, t. 4, s. 156 jest błędny, dotyczy Małgorzaty Falkowskiej z Lgoty Koziegłowskiej.
Dorota Samborska-Kukuć