Krechowiecka Antonina Barbara

Krechowiecka Antonina Barbara z domu Pasqua (1791–1830), pseud. i krypt.: ...A, A...K...a, A...Kr..., An...Kre..., An..Krech..., Ant...Kre..., Ant... Krech..., pisarka, tłumaczka i publicystka związana ze środowiskiem lwowskim

Ur. 6 VI 1791 r. we Lwowie, pochodziła z rodziny o włoskich korzeniach, c. Józefa (Giovanniego) de Pasqua (Paskwa) (1739–1822), radcy królewskiego, nobilitowanego w r. właściciela dóbr Dubowce (cyr. stanisławowski) oraz Kunegundy Urszuli z Szulców (Schultzów, 1757–1845), dziedziczki tych dóbr wraz z Dehową; testamentem z 30 V 1831 przekazanych Zgromadzeniu Sióstr Miłosierdzia w Mariampolu). Miała zmarłe w niemowlęctwie rodzeństwo Józefę i Stanisława oraz siostrę Anielę Konstancję Wacławę (ur. 1788). 

Zarówno ze strony ojca, jak i matki K. wywodziła się z rodzin o rozległych koneksjach i pozycji majątkowej; wg. własnych wspomnień młodość spędziła „przy dworach”. Odebrała właściwe dla swej sfery wykształcenie domowe. Znała język francuski i niemiecki, była oczytana oraz interesowała się sztuką i muzyką. Wychowywana w kręgu kultury francuskiej, pozostawała pod wpływem idei oświeceniowych; szczególnie ceniła francuskich moralistów — François de La Rochefoucaulda i Jeana de La Bruyère’a. Ok. 1809 r. poślubiła wdowca Andrzeja Krechowieckiego, syna Stefana, i Heleny z Moszyńskich, adwokata, członka Stanów Galicyjskich, właściciela dóbr Krechowce, Broszniówka, Łukawica i Hołyń pod Stanisławowem. Wraz z mężem zamieszkała w Krechowcach, gdzie opiekowała się jego córkami z pierwszego małżeństwa z Walentyną Horn (ur. ok. 1790) — Eleonorą, wydaną za Stanisława Słoneckiego i Walentyną Anną, żonę Walentego Mazarakiego. Własnych dzieci nie miała. 

W r. 1817 debiutowała jako literatka na łamach „Pam. Lwow.”, ogłaszając artykuły O tańcu uważanym we względzie skutków iego na serca kobiece (t. IV, nr 13), O edukacji kobiet (tamże, nr 16) oraz O sposobie pozyskania szacunku mężczyzn (t. V, nr 16, 1817). Podejmowała w nich problematykę wychowania i edukacji kobiet, propagując łączenie ogólnego wykształcenia z przygotowaniem do obowiązków rodzinnych i prowadzenia gospodarstwa, zarazem krytykowała powierzchowność edukacji oraz nadmierne przywiązanie kobiet do życia towarzyskiego i mody. W artykule Uwagi nad krytyką kobiet („Pam. Lwow.”, t. II, nr 8, 1818) sprzeciwiała się stereotypowemu przedstawianiu kobiet jako bardziej próżnych i moralnie słabszych od mężczyzn, wskazując na ich nierówny dostęp do wykształcenia, społeczne ograniczenia w zdobywaniu wiedzy oraz funkcjonowanie podwójnych standardów moralnych. Mimo przywiązania do tradycyjnego ideału kobiety jako żony i matki, w jej poglądach dostrzec można pierwsze wątki emancypacyjne i elementy krytyki społecznej. W zawierającym wątki autobiograficzne Liście do przyjaciółki („Pamiętnik Lwowski”, t. I, nr 1, 1818) poruszyła kwestie wyboru małżonka, obowiązków rodzinnych oraz religijnego i moralnego wychowania dziecka. Równocześnie zajmowała się działalnością translatorską, opracowując przekłady zarówno oryginalnych utworów francuskich, jak i utworów przełożonych na język francuski. W „Pam. Lwow.” opublikowała m.in. Brytana z Alpów z dzieła Jeana-Baptiste’a Blancharda La morale en exemples, Opisanie klasztoru na górze św. Bernarda z Histoire des Alpes Horace’a-Bénédicta de Saussure’a, O kobietach według Antoine’a Léonarda Thomasa oraz Porównanie biegu roku z biegiem życia ludzkiego według ks. Siearda. Wybór utworów odzwierciedlał jej zainteresowanie francuską literaturą moralną i dydaktyczną, a także tematyką przyrodniczą i podróżniczą. Po upadku „Pam. Lwowo” kontynuowała działalność publicystyczną w tygodniku „Pszczoła Polska”, redagowanej przez Walentego Chłędowskiego, gdzie ogłosiła m. in. Pochwałę czytania (1820), adaptację fragmentu dzieła Blancharda L’École des moeurs. 

W l. 1820–1826, z przerwą w l. 1823–1824, współpracowała z „Rozmaitościami”, pierwszym polskim periodycznym dodatkiem literacko-naukowym do „Gazety Lwowskiej”. Choć formalnie nie należała do redakcji pisma, była jedną z jego najbliższych współpracowniczek. Kontynuowała tam podejmowaną wcześniej problematykę moralną i wychowawczą. W artykule Zalety nauk („Rozmaitości” 1826, nr 13) przekonywała o potrzebie zdobywania wiedzy dla samodoskonalenia, dzięki któremu człowiek może stać się bardziej użyteczny dla społeczeństwa i ojczyzny. Zagadnienia moralne i wychowawcze podejmowała również w artykułach O skutkach czytania romansów (1820, nr 22–23), O skutkach zazdrości (1821, nr 6), O mocy muzyki (1821, nr 5) i Chorobie (1826, nr 23). Opublikowała także osadzone na tle wojen napoleońskich opowiadanie Władysław i Eugenia („Rozmaitości” 1820, nr 107–108), w którym tematykę obyczajową łączyła z wątkami patriotycznymi. Jako poetka wystąpiła z wierszem Kupido i pszczoła (1826, nr 46). Obok Ludwiki Ziętkiewiczówny i Stanisława Jaszowskiego należała do grona stałych tłumaczy współpracujących z redakcją „Rozmaitości”. Jej przekłady i adaptacje obejmowały popularną literaturę europejską przełomu XVIII i XIX w. o zróżnicowanej tematyce: historycznej (Le Décaméron historique, ou Faits dramatiques de l'histoire André-Jacques’a Coffina-Rony’ego, Agatokles Karoliny Pichler), geograficznej i podróżniczej (Chiny z Géographie naturelle, historique, physique, etc. François Roberta, Le Voyage d’Anténor Étienne’a François de Lantiera, utwory z L’Hermite rôdeur i relacji podróżniczej Nicolsa) oraz obyczajowej i dydaktycznej (Pustelnik londyński, Neue kleine Erzählungen Augusta von Kotzebuego). Poprzez prenumeratę wspierała również lwowskie inicjatywy wydawnicze, m.in. publikacje Jaszowskiego i Zygmunta Augusta Kretowicza oraz ukazujący się pod redakcją Ferdynanda Chotomskiego i Eugeniusza Brodzkiego „Pamiętnik Galicyjski”.

W 1827 r. K., publikująca dotąd anonimowo lub pod kryptonimami, wydała pod własnym nazwiskiem swą jedyną powieść obyczajowo-dydaktyczną Kazimierz i Jadwiga, czyli skutki dobrego wychowania (Lw.), z której dochód ze sprzedaży przeznaczyła na rzecz Sióstr Miłosierdzia w Mariampolu. W przedmowie Do Polek prosiła o wybaczenie jej „śmiałości w zawodzie literackim” i życzliwe przyjęcie dzieła. Powieść miała wyraźnie dydaktyczny charakter: poprzez losy bohaterów ukazywała znaczenie właściwego wychowania i wyboru małżonka, przeciwstawiając pozytywnym wzorcom negatywne skutki niewłaściwych decyzji życiowych. W kreacji pozytywnych bohaterów uwzględniła również wartości patriotyczne. Po 1827 r., prawdopodobnie z powodu pogarszającego się stanu zdrowia, zaprzestała działalności literackiej. W 1828 r. przekazała Bibliotece Ossolińskich we Lwowie kilka listów Stanisława Augusta do swego ojca. Zmarła 28 X 1830 w Dubowcach (dom nr 1) na gruźlicę, w wieku 40 lat. Pozostawiła pokaźny księgozbiór, liczący 276 dzieł w 736 woluminach, w tym 210 francuskich, 37 polskich i 29 niemieckich, obejmujący głównie piśmiennictwo XVIII i XIX w.; znajdował się w nim również druk z XVII stulecia. Księgozbiór ten został w 1836 r. przekazany przez jej matkę Bibliotece Ossolińskich.

K. należała do prekursorek polskiej refleksji nad edukacją kobiet i ich miejscem w życiu intelektualnym społeczeństwa, podejmując tę problematykę jeszcze przed Klementyną z Tańskich Hoffmanową. Mimo przywiązania do tradycyjnego modelu ról społecznych kobiet podkreślała znaczenie ich wykształcenia i samodzielności intelektualnej, formułując poglądy rozwijane później w refleksji emancypacyjnej. Jej twórczość obejmowała publicystykę, przekłady, prozę i poezję oraz sytuowała się na styku późnego oświecenia, sentymentalizmu i preromantyzmu; w wielu tekstach widoczny jest charakter refleksyjno-filozoficzny. Zainteresowanie osjanizmem i twórczością Edwarda Younga wskazuje na jej związki z preromantyzmem. Choć jej twórczość nie odznaczała się wysokimi walorami artystycznymi, zasługuje na uwagę ze względu na szerokość zainteresowań i różnorodność form. Stanisław Popławski podkreślał „czystość języka i styl wolny od wszelkiej przesady”, żałując, że przedwczesna śmierć przerwała jej działalność literacką.

a) twórczość: 

– Kazimierz i Jadwiga, czyli: skutki dobrego wychowania, Lw. 1827 [nakł. Piotra Pillera] [powieść]

– artykuły i drobne utwory literackie (O tańcu uważanym we względzie skutków jego na serce kobiece. Do Redaktora,„Pam. Lwow.” 1817 t. IV nr 13; O edukacji kobiet. Mości Panie Redaktorze!, tamże nr 16; O sposobie pozyskania szacunku mężczyzn, tamże t. V nr 17; List do przyjaciółki, tamże 1818 t. I nr 1; Uwagi nad krytyką kobiet, tamże t. II nr 8; Pochwała czytania. (Naśladowana z francuskiego dzieła Xdza Blanchard  L’École des moeurs); „Pszczoła Pol.” 1820 t. I nr 3; O kapeluszach tak nazwanych ryżowych. Wyciąg z podróży do Włoch St. Hr. Borowskiego s. 135, tamże t. II nr 8 [z S. Dunin-Borkowski, Podróż do Włoch w latach 1815 i 1816, W. 1820)]; Skutki czytania romansów [opowiadanie/powiastka], „Rozmaitości” 1820 nr 22–23; Różności charakterów narodowych, 1820 nr 52; Tomasz Parr, tamże nr 53; Maria Teresa, tamże; Władysław i Eugenia [opowiadanie], tamże nr 107–108; Zdarzenie prawdziwe, tamże 1821 nr 3; Żona zapisana, tamże; Przedmiot Boskiej Opatrzności [wg Mémoires de Sully], tamże nr 5; Moc muzyki, tamże; Skutki zazdrości, tamże 1821 nr 6; cykl Myśli, tamże oraz nr 32, nr 51; 1824 nr 24 nr 28, nr 41–42, nr 44, 1825 nr 24, 1826, nr 9, 11, 21; Korzyść z milczenia, 1821 nr 24; Śmieszna zemsta, tamże [dot. Edwarda Younga]; Farinelli, tamże 1825; Krasicki, tamże; Szlachetna zemsta, tamże; Obraz życia ludzkiego, tamże nr 27; Późna starość, tamże; Geografia, tamże nr 34; Dobra matka z córkami, tamże nr 51; Miłość dziecienna nagrodzona [z Franciszka Souvay, Nouvelles morales], tamże nr 55; Młoda Terencja własnym mlekiem matkę karmiąca, tamże; Pochlebcy, tamże 1822 nr 24; Pochwała samotności, tamże 1824 nr 24; Droga do szczęścia, tamże nr 28; O dobroci (z franc. „Dziennika Mody” z r. b. nr 34), tamże nr 43; Chwila w Zagrobeli, tamże 1825 nr 47; Porównanie dnia jednego z życiem człowieka, tamże nr 50; Moja przechadzka, tamże 1826 nr 1; Choroba, tamże nr 23; Zalety nauk, tamże nr 27; Kupido i pszczoła (naśladowanie) 1826 nr 46 [wiersz]; 

– przekłady i adaptacje: Opisanie klasztoru na górze S. Bernarda. (Histoire des Alpes par M de Saussere) [z Histoire des Alpes Horace’a-Bénédicta de Saussure’a], „Pam. Lwow.” 1818 t. II nr 8; Brytan z Alpów. (La morale en exemples T. II p. 205) [z Jean-Baptiste’a Blancharda], tamże 1819 t. I nr 3, O kobietach. (Z francuskiego P. Thomas), tamże nr 4 [wg Antoine’a Léonarda Thomasa]; Konrad III, czyli miłość małżeńska. (z francuzkiego dzieła Le Décaméron historique), „Rozmaitości”1820 nr 42–43 [przeróbka/tłum. Le Décaméron historique, ou faits dramatiques de l'histoire André-Jacques'a Coffin-Rony’ego), Magdalena Voitiér. Heroizm kobiety, czyli zdarzenie XV wieku (z francuskiego: Le Décaméron historique), tamże nr 51–53; Chiny (Wyjątek z dzieła francuskiego La Géographie naturelle par Robert), tamże nr 132 [z François Roberta  Géographie naturelle, historique, politique et raisonnée]; Wstyd fałszywy jest dla wielkich dusz obcym. (Tłumaczone z niemieckiego P. Kozebue Neue kleine Erzählungen), tamże nr 32; Wyjątki (tłumaczone z działa niemieckiego Pani Pilcher Agathocles), tamże nr 39 [z Karoline Pichler, Agathokles. Ein historischer Roman];  Wyjątki z dzieła francuskiego (Le Voyage d’Anténore), tamże nr 40 [tłum. Étienne’a François de Lantiera]; Wyjątki z poemata Alexandra Pope o Człowieku, przekładania Kamieńskiego, tamże [z An Essay on Man A. Pope’a w przekładzie J. N. Kamińskiego]; Podróż do Szwajcarii, tamże nr 145–147; Odkrycie wyspy Madery. (Z francuskiego, podróży p. Nicols), tamże 1825 nr 2 [z fr. Description des Isles Canaries & de l’Isle Madère, par Thomas Nicols]; Pokutnica. Tłumaczone z francuskiego L’Hermite Rôdeur, tamże nr 46 [z fr.; z L’Hermite rôdeur) [L’Hermite rôdeur, ou Observations sur les mœurs et usages des Anglais et des Français au commencement du XIXe siècle, tłum. z angielskiego przez P.-J. Charrina i François Malepeyre’a.], Cmentarz (Z francuskiego L’Hermite rôdeur), tamże nr 47; Osborn i Betsy (z dzieła francuskiego: Pustelnik londyński), tamże 1826 nr 8 [z Mac Donogh F., L’Hermite de Londres ou Observations sur les mœurs et usages des Anglais au commencement du XIXe siècle, faisant suite à la Collection des mœurs françaises de M. de Jouy, Paris, t. 3 1821].

b) korespondencja - ? 

c) materiały: AGAD, Księgi metrykalne parafii wyznania rzymskokatolickiego z archidiecezji lwowskiej: sygn. 753 s. 23 (akt chrztu K., par. przy Katedrze Lwow.); sygn. 810 s. 168 (akt chrztu z wody K., par. św. Marii Magdaleny we Lw.); Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie (Центральний державний історичний архів України у Львові), f. 618, op. 2, par. w Mariampolu: spr. 1399, k. 40 (akt zgonu ojca K.); spr. 1400, k. 61r (akt zgonu K.); spr. 1404, k. 41r (akt zgonu matki K.); IBP PAN, Kartoteka BARA 

„Mnemosyne” 1831 nr 103 (wspomnienie pośmiertne); „Kur. Warsz.” 1827 nr 94; „Monitor Warsz.” 1828 nr 187; „Gazeta Lwow.” 1845 nr 63 (nekrolog matki K). 

d) opracowania: Romankówna M., Krechowiecka Antonina (1791–1831), w: PSB t. XV, Wr.–Warsz.–Kr. 1970; Staniszewski W., Stulecie Gazety Lwowskiej 1811–1911, T.  III cz. 1: Bibliografia „Rozmaitości” pisma dodatkowego do „Gazety Lwowskiej”1817–1848, 1854–1859, Lw. 1913; Estreicher K., Bibliografia polska XIX stulecia, t. II: G–L, Lw. 1874, t. IV Kr. 1878, t. VI: Dopełnienia, Kr. 1881; Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w.–1995, Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w.–1970 r., t. 1: A–J [właśc. A–I], Red. E. Jankowski, Wr. 1994; toż, t. 5: 1971–1995, Oprac. J. Król, tenże, Wr. 1998; Katalog rękopisów Biblioteki Zakładu Nar. Im. Ossolińskich, Oprac. W. Kętrzyńki, Lw. 1898 T. III (dot. ojca K.); Słownik pseudonimów i kryptonimów pisarzy polskich oraz Polski dotyczących, t. 1, Oprac. A. Bar, i in., Kr. 1936 s. 28; E. Połczyńska, C. Załubska, Bibliografia przekładów z literatury niemieckiej na język polski 1800–1990, t. I: 1800–1918, P. 1995. B. Szulc-Golska, Bibliografia przekładów polskich literatury francuskiej, cz. 1, P. 1925.

e) Romankówna M., Moralistyka Antoniny Krechowieckiej, „Profile” 1968 nr 3 s. 23–40; Taż, Antonina Krechowiecka jako dziennikarka, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział w Krakowie”, t. XII, Kr. 1968 [1969] s. 63–64; Dormus K., Antonina Krechowiecka (1791–1831): zapomniana lwowska publicystka początku XIX wieku o wychowaniu dziewcząt, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2009 nr 46, s. 25–47; Schnür-Pepłowski S., Zapomniani (Kartki z historii Galicji), „Gaz. Lwow.” 1895 nr 63; Dębska K., Polskie tłumaczki literackie XIX wieku, W. 2023; Bruchnalski W, „Historia „Rozmaitości” pisma dodatkowego do „Gazety Lwowskiej” 1817–1848 i 1854–1859, Lw. 1912; Sinko Z., Proza fabularna w czasopismach polskich 1801–1830, Wr.–Ł. 1988; Jasińska-Wojtkowska M., Narrator w powieści przedromantycznej 1776–1831, W. 1965; Tyrowicz M., Prasa Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej 1772–1850. Studia porównawcze, Kr. 1979; Kosiński J. A., Turalska M., Ofiarodawcy Biblioteki Ossolineum 1817–1848, Wr. 1968; L.R. [Karol Estreicher], Polki literatki, „Niewiasta” 1862 nr 12; Sowiński J., O uczonych polkach, Krzemieniec–W. 1821 s. 177; [Estreicher K.], Dziennikarstwo w Galicji i Krakowie do roku 1860, „Bibl. Warsz.” 1861 t. II z. 4 s. 168, 172–173; Szocki J., Księgozbiory domowe w Galicji Wschodniej (1772–1918), Kr. 2001.