Trembicka (Trębicka) Franciszka

Trembicka (Trębicka) Franciszka Karolina Augustyna z domu Torri (Torry, Thorri), pseud.: „Madame Trembicka”, „Mme Trembicka” (1800–1869), francuskojęzyczna pisarka, tłumaczka literatury dydaktycznej i religijnej dla kobiet i młodzieży, emigrantka. 

Ur. 4 III w Radzanowie (pow. mławski), była córką Augusta Józefa Torri h. Obrona (1770 – po 1825), kartografa, uczestnik powstania kościuszkowskiego, oficer oficera wojsk koronnych, francuskich i rosyjskich oraz Karoliny Ernestyny Böhm. Miała siostrę Helenę. 

W czasach panieńskich T. mieszkała w Warszawie, gdzie 6 VII 1825 poślubiła Ludwika Zefiryna Trembickiego (Trębickiego) (1799–1858), podporucznikiem armii Król. Pol., właściciela Targówka w pow. warszawskim (obecnie w granicach Warszawy). W małżeństwie tym miała syna Leona Albina (ur. 1829), absolwenta (1850) Szkoły Centralnej Sztuk i Rzemiosł w Paryżu, w r. 1865 pracującego przy budowie kanału w Wielkiej Brytanii. Małżeństwo po kilku latach zakończyło się rozwodem, po którym T. opuściła kraj.

Najpóźniej od r. 1834 mieszkała w Dreźnie, potem w Londynie, a od r. 1837 w Paryżu. Dzięki znajomości kilku języków i szerokiej wiedzy historyczno-literackiej zaliczano ją – wg lwowskich „Rozmaitości” (1834 nr 24) – do grona „uczonych kobiet”. W r. 1834 zadebiutowała w Paryżu romansem Le dernier des Gibelins, osadzonym w realiach średniowiecznych Włoch. Największe znaczenie przyniosło jej dwutomowe dzieło Mémoires d'une Polonaise, pour servir à l'histoire de la Pologne depuis 1764 jusqu'à 1830 (Paris 1841), będące faktycznie kompilacją opracowań historyczno-literackich, mów politycznych i pamiętników dotyczących dziejów Polski od schyłku Rzeczypospolitej po powstanie listopadowe. Wykorzystała m.in. prace Joachima Lelewela, Feliksa Bentkowskiego, Józefa Zajączka, Jana Kilińskiego, które wzbogacila zasłyszanymi anegdotami i własnymi przemyśleniania. W opinii rosyjskiego historyka Wasilija A. Bilbasowa praca T-ej przyczynił się do wzbudzenia w społeczeństwie europejskim sympatii dla sprawy polskiej po 1830 roku i powstania «polskiej legendy regulującej poglądy Europy Zachodniej na Rosję przez wiele dziesięcioleci». We Francji wydała również powieść obyczajową Marguerite de Hijar (Paris 1842–3 t. 1–2), uzupełnioną nowelami „Madame Colmache” w drugim tomie. W przekładach i twórczości dydaktycznej propagowała patriarchalny katolicki model rodziny i tradycyjny podział ról społecznych. Z języka angielskiego przełożyła pracę E. A. Lee „The Education of mothers of families” wydaną po francusu  jako „Mission de la femme” (Paris 1842) oraz po polsku pt. „Posłannictwo kobiety” (Lwów 1847). W serii religijnych powiastek dla dzieci i młodzieży wydała kilka kolejne tłumaczenia z języka angielskiego: La petite naturaliste (Tours 1844, toż pt. Voyages d'Agnès Merton, ou la petite naturaliste, Limoges-Paris 1852), Les Matinées instructives et amusantes (Tours 1845) z wyborem tekstów (wyd. nast. pt. Choix de conversations instructives et amusantes, Paris 1848, Les Matinées, conversations instructives et amusantes pour la jeunesse Limoges–Paris 1855) oraz Les soirées récréatives et morales (Tours 1845, wyd. nast. pt. Les Récréations de la famille, ou soirées instructives et morales, Limoges 1857). Z powodu trudnej sytuacji materialnej korzystała z przyznaje przez  cesarza Napoleona III zapomogi w wysokości 500 franków rocznie. Pod koniec życia zamieszkała w klasztorze urszulanek w Blois, gdzie kilka dni przed śmiercią spaliła rękopisy swych pamiętników oraz listy. Zmarła 12 IX 1869 w Blois; nie wiadomo, gdzie została pochowana. Współcześnie twórczość T-ej posiada większą wartość źródłową niż literacką w kontekście kształtowania europejskiej recepcji obrazu „sprawy polskiej” w XIX wieku.

 

Twórczość:

1. Le dernier des Gibelins, [wydawca: Lecointe et Pougins, J.A. Mercklein], Paris 1834

2. Mémoires d'une Polonaise, pour servir à l'histoire de la Pologne depuis 1764 jusqu'à 1830, [wydawca: Lachèze, P. Lucas], T. 1–2, Paris 1841

3. Marguerite de Hijar […] suivie de trois nouvelles par Mme Colmache, [J. Loss] T. 1–2, Paris 1842.

    

   Przekłady:

4. [E. A. Lee], „Mission de la femme”, Paris 1842; toż w j. polskim pt. „Posłannictwo kobiety”, Lwów 1847.

5. [Jane Loudon], „La petite naturaliste”, [wyd. Pornin et cie] Tours 1844; toż pt. Voyages d'Agnès Merton, ou la petite naturaliste, Limoges-Paris 1852.

6. [autor?] „Les Matinées instructives et amusantes”, Tours 1845, (wyd. nast. pt. „Choix de conversations instructives et amusantes”, Paris 1848, „Les Matinées, conversations instructives et amusantes pour la jeunesse” Limoges–Paris 1855).

7. „Les soirées récréatives et morales” (Tours 1845, wyd. nast. pt. „Les Récréations de la famille, ou soirées instructives et morales”, Limoges 1857).

 

Barzycka-Paździor Agata, Trembicka Franciszka (1800-1869), pisarka, tłumaczka, w: „Polski słownik biograficzny”, T. 55 z. 224, Warszawa–Kraków 2023 (bibliografia).