Wasilewska Felicja

Felicja Wasilewska (Boberska) 1825-1889

pedagog, pisarka, założycielka pensji dla dziewcząt. 

Ur. 20 czerwca 1825 r. we Lwowie, najstarsza z dziesięciorga potomstwa Tadeusza Wasilewskiego  i Antoniny Radwańskiej. Ojciec Felicji był deputowanym, wicemarszałkiem Stanów galicyjskich i właścicielem majątku Kniaże w Złoczowskiem. Rodzice prowadzili dom otwarty, w którym  regularnie bywali przedstawiciele lwowskiej elity, m. in.: Agenor Gołuchowski, Leon Sapieha, August Bielowski, Karol Szajnocha, Stanisław Pilat i inni. 

B. otrzymała staranne wykształcenie. Uczyła się w domu pod kierunkiem ojca i prywatnych nauczycieli. Lekcji geografii udzielał jej Wincenty Pol, historii, literatury i estetyki uczył Jan Dobrzański, jedną z guwernantek była Ludwika Zbyszewska. Felicja miała doskonałą pamięć, w wieku 10 lat recytowała długie fragmenty Pana Tadeusza. Obok polskiej literatury i historii, znała filozofię i twórczość pisarzy niemieckich. W 1850 r. zdała eksternistyczny egzamin z pedagogii na Uniwersytecie Lwowskim. Jej pasją była gra w szachy i zbieranie autografów. 

Od wczesnych lat zdradzała zamiłowanie do pracy pedagogicznej. Już w wieku nastoletnim wygłaszała darmowe mini wykłady dla dzieci z sąsiedztwa. Opiekowała się również licznym rodzeństwem. Po śmierci ojca wzięła na siebie ciężar utrzymania rodziny. Udzielała prywatnych lekcji i  tłumaczyła na język polski dzieła autorów niemieckich i skandynawskich. Przełożyła kilka opowiadań i powieść Hertha szwedzkiej pisarki Fredriki Bremer (podejmującej problematykę społeczno- obyczajową) oraz Oblężenie Troi, Karla F. Beckera. 

W roku 1853 założyła nowoczesną, jak na owe czasy, pensję dla dziewcząt, którą z krótką przerwą (l. 1864- 1867), prowadziła  ponad ćwierć wieku. W programie nauczania znalazły się m. in.: literatura polska i obca, historia powszechna, dzieje ojczyste, estetyka i pedagogika. B. preferowała metodę podającą. Wykład historii ojczystej opierała na dziełach Jędrzeja Moraczewskiego i Joachima Lelewela. Starsze uczennice nabywały praktyki ucząc dziewczęta z młodszych klas. Podczas lekcji na ogół nie korzystano z podręczników. Na pensji uczyła się młodzież z różnych stanów społecznych, co odzwierciedlało demokratyczne poglądy założycielki. B. miała duży wpływ na formowanie  charakterów uczennic i  budzenie w nich uczuć patriotycznych. Uważała, że niezależnie od roli jaką człowiek pełni w społeczeństwie, znajomość historii własnego kraju oraz miłość do niego, powinna być najważniejsza. Bez tego, nawet rozległa wiedza stawała się budowlą pozbawioną fundamentów. Z jej szkoły wychodziły solidnie wykształcone, pewne swej wartości i potrafiące samodzielnie zarobić na utrzymanie, młode kobiety. Jedna z wychowanek, Z. Romanowiczówna tak wspominała swą mentorkę: „Ona to rozwinęła moje serce i umysł, wskazała wyższe cele życia, nauczyła mnie kochać Boga i Ojczyznę, żyć dla powinności. (…) Zdaje mi się, że gdyby nie ona, nic u mnie nie byłoby doszło do dojrzałości i siły, byłabym została istotą może dobrą, marzącą, lecz słabą, z wieczną różnicą „pojęcia a czynu” [taż, Felicja Boberska. Życiorys, Lwów 1893]. Poza prowadzeniem pensji, B. związana była również  z żeńskim seminarium nauczycielskim we Lwowie. W 1884 roku uroczyście świętowano ćwierćwiecze jej pracy pedagogicznej. Z tej okazji w „Kłosach” i „Bluszczu” pojawiły się okolicznościowe artykuły, zaś w lwowskiej sali ratuszowej miała miejsce uroczysta akademia.

Przesiąknięta ideą pracy na rzecz innych, B. znalazła także czas na pisanie. Opracowała Historię literatury polskiej ofiarowaną młodym, uczącym się Polkom (t. I, Lwów 1870) oraz teksty popularyzujące rodzimą historię i literaturę. Uprawiała biografistykę, koncentrując się na życiorysach postaci które, w szczególny sposób zapisały się w dziejach narodu. Wygłaszała, publiczne odczyty, które publikowano na łamach „Nowej Reformy” (poświęcone m. in.:  Klementynie Hoffmanowej, Narcyzie Żmichowskiej, Karolowi Balińskiemu, Henrykowi Jabłońskiemu, Mieczysławowi Romanowskiemu, Tadeuszowi Kościuszce, Janowi Kilińskiemu i innym). Popularyzowała również europejską myśl pedagogiczną John`a Locke`a czy Johanna H. Pestalozziego. 

Uczestniczyła w życiu społecznym i kulturalnym Lwowa. Działała w Towarzystwie Pedagogicznym, współtworzyła Lwowskie Stowarzyszenie pracy kobiet oraz prowadziła salon literacki. Spotkania w jej mieszkaniu odbywały się w niedziele, ich uczestnikami byli: Antoni Małecki, Kornel Ujejski, Mieczysław Romanowski, Ludwik Wolski, Juliusz Starkel, Mieczysław Pawlikowski, Jan Dobrzański i inni. W salonie komentowano wypadki krajowe, dyskutowano na temat nowych publikacji, oświaty, kultury i sztuki.

B. angażowała się także w działalność patriotyczną. Za jej zgodą i wiedzą, powstało tajne Stowarzyszenie Klaudynek (nazwa na cześć Klaudyny Potockiej), założone przez trzy uczennice jej pensji,   m. in. Z. Romanowiczównę. Celem stowarzyszenia było budzenie ducha narodowego, oświata wśród ludu oraz pomoc ubogim. Członkinie nosiły czarne, metalowe krzyżyki. W 1861 r., w czasie tłumienia demonstracji patriotycznych w Warszawie, B. wraz z uczennicami brała udział w nabożeństwach za ojczyznę i wielotysięcznych pogrzebach lwowskich bohaterów narodowych. Jako jedna z pierwszych lwowianek, przywdziała żałobę narodową. Podczas Powstania Styczniowego należała do Komitetu Niewiast, którego członkinie pełniły służbę w powstańczych szpitalach, pomagały więźniom, zbierały datki. Dwóch braci B. walczyło w powstaniu Za działalność patriotyczną w 1864 r. Felicja trafiła do więzienia austriackiego. Na wolność wyszła po dwóch tygodniach, jednak w ramach represji na trzy lata zamknięto jej szkołę.

Wyszła za mąż w wieku 48 lat, 12 lipca 1873 roku za Alojzego Boberskiego. Przyszłego męża znała od lat dziecinnych, ale ich drogi, ze względu na konspiracyjną działalność Alojzego, na długo się rozeszły.  Boberski, więziony za udział w przygotowaniach do Powstania Krakowskiego, opuścił ziemie polskie. Następnie wziął udział w węgierskiej Wiośnie Ludów, po jej upadku zaś  przebywał na emigracji w Turcji, a następnie Anglii. Po powrocie do Lwowa oświadczył się Felicji. Ich małżeństwo, mimo problemów zdrowotnych Alejzego, było udane. Łączyły ich  podobne poglądy i charaktery. W 1883 roku z powodu choroby męża, Felicja zdecydowała się zamknąć swoją szkołę i przenieść na wieś do Rudenka Lackiego. Mimo troskliwej opieki, Boberski zmarł w lipcu 1887 roku. B. do końca życia pozostała na wsi, zajmując się pracą na rzecz  ludu. Uczyła polskie, ruskie i żydowskie dzieci, czytania i robótek ręcznych. 

Zmarła 15 stycznia 1889 r. w Rudenku. Wpłynęła na losy wielu osób, w szczególności dziewcząt i kobiet. Zgodnie z życzeniem, pochowano ją  w skromnej, drewnianej trumnie, w niewielkiej wiosce Sieńków (położonej 85 kilometrów od Lwowa). W pogrzebie uczestniczyła tylko najbliższa rodzina, zrezygnowano z zakupu wieńców i zniczy, przeznaczając te pieniądze na datki dla potrzebujących.  O śmierci B. pisały gazety ukazujące się zarówno w Galicji, jak i innych częściach kraju; „Czas”, „Bluszcz”, „Gazeta Narodowa”, „Nowa Reforma”. We lwowskiej katedrze odprawiono mszę żałobną za jej duszę. W kościele OO. Kramelitów uczennice, ufundowały pomnik (dłuta S. Lewandowskiego), doprowadziły również do wydania jej dzieł zebranych (Lwów 1893). Imieniem B. nazwano bursę dla dziewcząt. 

a/ twórczość: Historia literatury polskiej ofiarowana młodym, uczącym się Polkom, t. I, Lwów 1870;  Karol Baliński, odczyt, odb. „Nowa Reforma”, 1882, s. 31 (przedruk tejże, Pisma Felicji z Wasilewskich Boberskiej, Lwów 1893); Klemantyna z Tańskich Hoffmanowa, odczyt, Lwów 1871 (przedruk Pisma...); Henryk Jabłoński, odb. „Nowa Reforma” 1883, s. 39 (przedruk Pisma...);  Kościuszko i Kiliński, Lwów 1893; O kształceniu charakteru, odczyt dla kobiet na rzecz Towarzystwa Pedagogicznego we Lwowie, odb. „Tygodnik Polski” 1881 (przedruk Pisma...); O Polkach, które się szczególnie zasłużyły Ojczyźnie w Powstaniu Listopadowym przez…, Poznań 1882 (przedruk Pisma...); Zygmunt August i czasy jego w Polsce, Lwów 1884; Joachim Lelewel, Adam Mickiewicz, Narcyza Żmichowska, Mieczysław Romanowski, w: Pisma…

Przekłady: F. Bremer, Sąsiedzi, t. 1-2, Warszawa 1852;  K. F. Becker, Oblężenie Troi: opowiadanie z dziejów starożytnych dla młodzieży, Lwów 1867. 

b/ korespondencja: Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu (listy Boberskiej do: T.,  Wasilewskiego, T. Romanowicza, M. Ilnickiej, K. Brzozowskiego i innych), Biblioteka Narodowa, Korespondencja Felicji Boberskiej: listy od różnych osób z lat 1849- 1889.  O. Kolberg, Korespondencja, cz. III (1883-1890), opr. M. Turczynowiczowa, Wrocław-Poznań 1969. 

c/ materiały: Archiwum Wasilewskich: Odczyty i wykłady Felicji Boberskiej częściowo ogłoszone drukiem, Biblioteka Narodowa. 

d/ opracowania: Polski Słownik Biograficzny, T. II, Kraków 1936, s. 149-150; G. Korbut, Literatura polska. Od początków do wojny światowej, tom III Od roku 1820 do roku 1863, wyd. drugie, Warszawa 1930, s. 357; Słownik Krytyki Literackiej, t. II, s. 520; Bibliografia Polska Karola Estreichera, Wydanie nowe, t. II (B), s. 388-9. 

Romanowiczowa Z., Felicja z Wasilewskich Boberska. Życiorys, Lwów 1893; Taż, Klaudynki, Lwów 1913; Taż, Cienie, Lwów 1930, s. 99- 117; Chmielowski P., Zarys najnowszej literatury polskiej (1864-1894), Kraków-Petersburg 1895, s. 380; Dubiecki M., Historya literatury polskiej. Na tle dziejów narodu skreślona, t. II, Warszawa 1888, s. 441; Klaudynki. Kartka z dziejów patriotycznej pracy kobiet w Galicji, w drugiej połowie ubiegłego stulecia, Lwów 1910; Starkel J., Panna Felicja, „Kronika Powszechna” 1912, nr 42, s. 264; Bałaban A., Lwowianki w roku 1863, „Studia Lwowskie” 1932, 67-75; Charewiczowa Ł., Stanowisko kobiet polskich w popularyzatorskiej i naukowej pracy historycznej, Lwów 1933, s. 10, 24; Bruchnalska M., Ciche bohaterki. Udział kobiet w powstaniu styczniowem (Materiały), Miejsce Piastowe 1933;  Wasylewski S., Pod kopułą lwowskiego Ossolineum. Pamiętnik stypendysty i asystenta Zakładu Narodowego im. Ossolińskich w latach 1905-1910, Wrocław 1958, s. 18-19, 40, 67; Zawadzki W., Pamiętniki życia literackiego w Galicji, Kraków 1961, s. 168; Falkowska J., W służbie edukacji kobiet. Działalność Felicji Boberskiej z Wasilewskich (1825–1889), „Studia Pedagogica Ignatiana” 2016/19/3, s. 123-142; Liszewscy E., B., Piękne Polki: opowieść o Lwowskich Klaudynkach, Zakrzewo 2017; „Monuments longer lasting than brass?”: recollection of funerary texts and theif female heroes: edition of fragments from the resources of Archives of the Museum of Distinguished Polish Women in Lviv, 1929-1939, opr. Dadej I., Nowakowska- Wierzchoś A., „Acta Poloniae Historica”, Vol. 124 (2021), s. 239-258; Świetlik K., Sylwetka Felicji z Wasilewskich Boberskiej (1825-1889), lwowskiej nauczycielki i działaczki społecznej, w: Kobieta na przestrzeni dziejów, t. 3., red. B. Cecota, P. Jasiński, A. Sęderecka, Piotrków Trybunalski 2021, s. 85- 98; Liszewscy E., B., Historia pisana wierszem- Felicja Wasilewska- kresowa siłaczka, „Tygodnik Polski Melbourne” 31.05.2025,, https://www.tygodnik-polski.com.au/historia-pisana-wierszem-felicja-wasilewska-kresowa-silaczka/ .

e/ portret: Felicja Boberska, „Tygodnik Ilustrowany", nr 288 z 2 VII 1881 r.