Żdżarska Józefa Kasylda Teofila

Żdżarska Józefa Kasylda Teofila (1826-1910),

Pisarka, poetka, publicystka, nauczycielka, właścicielka pensji. 
Ur. w Płocku 19 marca 1826 r., córka Augustyna oraz Faustyny z Jabłońskich. Pochodziła z rodziny o tradycjach literackich, ojciec był pisarzem, wydawcą „Dziedziliji. Pamiętnika Płockiego Pięknej Literaturze Poświęconego” (1824), nauczycielem, dziadek ze strony matki, kapitan Hiacynt (Jacenty) Jabłoński – popularnym w kręgach wojskowych poetą. 
Ż. miała liczne rodzeństwo: Adelę Teklę Teresę Bronisławę (1824-1832),  Annę Konstancję (1828-1888, późn. Sadowską, 1.v. Downar-Zapolską), Stanisława Kajetana Gerwazego (1829-1896), Władysławę Marię (1830-1832) i Adolfa (1833-1833) oraz z drugiego małżeństwa ojca (z Anną z Jutrzenków): Faustyna Pawła (1840-?), Bronisława Makarego (1843-?) i Pawła (1845-?).
Ż. uczyła się w prywatnej wyższej pensji w Suwałkach prowadzonej w latach 1838-1846 przez Szwajcarkę, Joannę Brandt-Roudny. 
Zadebiutowała jako piętnastolatka, w 1843 r. w noworoczniku „Pierwiosnek” dwoma wierszami: Bóg oraz Do Wisły. 
W 1845 r., po śmierci ojca, musiała podjąć pracę zarobkową, zajęła się wówczas guwernerką, ucząc dzieci w prywatnych domach. W 1847 r. zdała egzamin nauczycielski w Warszawie. Prócz zatrudnienia zarobkowego tworzyła wiersze i drobne artykuły dydaktyczne, układała modlitewniki dla kobiet i młodzieży. W 1851 r. w „Pierwiosnku” opublikowała Myśli w jesieni oraz Powiastki księżyca. Ok. 1852 r. miała już dużo gotowych tekstów i w związku z nimi plany wydawnicze, z którymi zwróciła się do wydawcy i księgarza wileńskiego, Adama Zawadzkiego. Do edycji tekstów jednak nie doszło.   
We wrześniu 1852 r. rozpoczęła Ż. pracę w charakterze guwernantki niższej na pensji, której właścicielką była Kazimiera Zapiórkiewicz. Po pięciu latach po zamknięciu pensji z braku uczennic, Ż. wraz siostrą Anną (późn. Downar-Zapolską), nauczycielką elementarną w powyższej pensji, zainicjowała działalność pedagogiczną w założonej przez siebie szkole prywatnej przy ulicy Petersburskiej (obecnie T. Kościuszki) przewidzianej jako pięciolatka. Liczba uczennic systematycznie wzrastała, zbliżając się do stu, a wizytacje przynosiły same  pochwały. W 1858 r. w antologii Wieniec, poświęconej pamięci jej wuja, Stanisława Jachowicza zamieściła Ż. poemat Modlitwa. 
Prosperitę szkoły przerwało w 1860 r. powołanie w Suwałkach Rządowej Wyższej Szkoły Żeńskiej, w której Ż. została jedynie nadzorczynią. Po likwidacji i tej szkoły na dość surowych i niepewnych warunkach kredytowych została Ż. ochmistrzynią nowej pensji. Dziewczęta, głównie córki urzędników, uczyły się w niej: religii, j. polskiego, trzech języków nowożytnych (francuski, niemiecki, rosyjski), historii Polski i historii powszechnej, historii naturalnej, matematyki, rysunków, geografii, higieny i robót ręcznych. Szkoła funkcjonowała do ok. 1866 r. Wskutek narażenia się władzom, z którymi Ż. nie tylko prowadziła spór o umorzenie części kosztów dzierżawy za lokal przeznaczony na pensję, ale także za eksponowanie swojego patriotyzmu, musiała oddać patent na prowadzenie placówki. Została ona zamknięta z początkiem kwietnia 1866 r.  
W okresie suwalskim oprócz nabożeństw majowych dla młodzieży (1862 i 1866), wydała opowiadania zebrane w Podarku dla ludu oraz Obrazki z życia wiejskiego, ponadto nawiązała kontakt z wiodącymi czasopismami warszawskimi: „Opiekunem Domowym”, „Kłosami”, „Kroniką Rodzinną”, „Tygodnikiem Ilustrowanym”, na łamach których publikowała wiersze, szkice i opowiadania.
W 1872 r. wyjechała na stałe z Suwałk i przybyła do Warszawy, najprawdopodobniej z bratem Stanisławem, zesłańcem, który w maju r. 1871 został uwolniony od nadzoru policyjnego, mógł zamieszkać w dowolnym miejscu i podjąć zatrudnienie jako lekarz. W końcu lat siedemdziesiątych mieszkali razem, co potwierdza zamieszczony przez Ż. anons prasowy – wynajem stancji dla dziewcząt. Poza ofertą mieszkaniową, Ż. oferowała konwersację w j. francuskim i j. niemieckim, naukę gry na fortepianie, pomoc w nauce. Sądząc po jej ówczesnych publikacjach, nie pisała wiele. Prócz Książki do nabożeństwa dla kobiet wydanej w Poznaniu w r. 1875, drukowała tylko w „Kalendarzu Suwalskim”, opowiadanie Nad Niemnem. W 1881 r. wydała anonimowo u Jana Noskowskiego Kalendarz dla młodego wieku. 
Po dziesięciu latach od przybycia do Warszawy w 1883 r. Ż. założyła szkołę malarstwa (malarnię na porcelanie i szkle) mieszczącą się przy ul. Marszałkowskiej 69, którą prowadziła przez cztery lata. 
Lata osiemdziesiąte były niewątpliwie najpłodniejsze w całym jej okresie twórczym. Publikowała nadal książeczki do nabożeństw i powiastki w czasopismach, ale prócz nich także modne wówczas Powinszowania, czyli wzory tekstów okolicznościowych i użytkowych (listów, życzeń), których sama była autorką. Łącznie w tych latach ukazało się blisko dwadzieścia jej druków, w tym książki. Na szczególną uwagę zasługują prace krytyczne i publicystyczne, zwłaszcza studia o Pogance Narcyzy Żmichowskiej. Studia te miały postać odczytów, które Ż. wygłaszała wiosną 1884 r w różnych miastach, m.in. w Łodzi, Płocku, Piotrkowie, Częstochowie.
W twórczości Ż. lata dziewięćdziesiąte i przełom wieków to dominacja drobnych książeczek z pojedynczymi opowiadaniami, a także dość istotny poznawczo szkic o kobietach w starożytności publikowany na łamach „Bluszczu”. Ostatnie zidentyfikowane druki pochodzą z 1904 r.  
Po r. 1905 Ż. prawdopodobnie już nic nie wydawała. Umarła w Warszawie w ostatnich dniach października 1910 r. Rodziny nie założyła. 
Pisarstwo Ż., artystycznie nieodstające od spuścizny literackiej pisarek-nauczycielek, jest przykładem tekstów edukacyjnych reprezentujących wyważone poglądy na wychowanie charakterystyczne dla 2. poł. XIX wieku – osadzone jeszcze na fundamencie porad K. z Tańskich Hoffmanowej, ale wsparte już nowoczesnym sądem o samodzielności kobiet, które animować ma edukacja. Współczucie dla niedoli sierot połączone z programem naprawczym, nie tylko ideą dobroczynności, ale mądrym kształtowaniem młodych charakterów w kulcie pracy i poszanowania tradycji – to tylko niektóre z zalet jej pisarstwa.   

Twórczość:
Bóg; Do Wisły, [w:] „Pierwiosnek” na rok 1843, wyd. P. Kraków, W-wa 1843 (jako Ż……a Józefa); Powiastki księżyca; Myśli w jesieni, [w:] „Pierwiosnek” na rok 1851, wyd. M. Konickiego, W-wa 1851 (jako Ż……a Józefa), (toż „Przyjaciel Dzieci” 1868, nr 32); Modlitwa, [w:] Wieniec. Pismo zbiorowe ofiarowane Stanisławowi Jachowiczowi, t. 2, W-wa 1858; Miesiąc Maryi, czyli nabożeństwo majowe napisane dla młodzieży polskiej, W-wa 1862 (toż 1866); Podarek dla ludu, Suwałki 1863 (wyd. 2. 1872; toż jako: Siedem powiastek dla ludu, W-wa 1887); Wigilia Bożego Narodzenia, „Opiekun Domowy” 1867, nr 51 (toż: [w:] Kalendarz dla młodego wieku na rok zwyczajny 1881); Fujarka, „Kłosy” 1868, nr 170 (dodatek), (toż [w:] Kalendarz suwalski na rok zwyczajny 1879; Helena, „Przyjaciel Dzieci” 1868, nr 32; Kilka uwag o wpływie ojców rodzin na wychowanie dzieci „Tygodnik Ilustrowany” 1868, nr 45; Jaś narzekający, „Przyjaciel Dzieci” 1868, nr 32; Śpiew niewidomej, „Przyjaciel Dzieci” 1868, nr 37, toż: [w:] Kalendarz suwalski 1881; Zmartwychwstanie, „Opiekun Domowy” 1868, nr 16; Kobieta wobec poezji w pieśni i poezji w życiu, „Kronika Rodzinna” 1869, nr 16; Wigry, „Opiekun Domowy” 1869, nr 16; Dla Kostusia w dzień imienin, „Przyjaciel Dzieci” 1870, nr 49; Słówko o naszych służących, „Tygodnik Ilustrowany” 1870, nr 130 [jako W. z Suwałk]; Suwałki, „Tygodnik Ilustrowany” 1870, nr 115; Obrazki z życia wiejskiego, Poznań, 1871; Kilka pytań do uczonych, „Opiekun Domowy” 1872, nr 2; Książka do nabożeństwa dla kobiet, Poznań 1875 (toż jako: Proście, a będzie wam dano, książka do nabożeństwa dla kobiet, Poznań 1882, wyd. nast. Poznań 1891); Śpiewak; Nad Niemnem, [w:] Kalendarz suwalski na rok zwyczajny 1879 wydany staraniem Karola Hoffmana, Suwałki 1879; Powinszowania wierszem i prozą dzieciom i młodzieży poświęcone, W-wa 1880; Kalina, [w:] Kalendarz powszechny na rok 1881, wyd. T. Paprocki, W-wa; Pamiętniki lalki, Pierścionek, Wigilia Bożego Narodzenia, [w:] Kalendarz dla młodego wieku na rok zwyczajny 1881; Różyczka. Rzecz opowiedziana z prawdziwego zdarzenia „Przyjaciel Dzieci”, 1882, nr 40-41; Kto winien?[w:] Kalendarz na rok zwyczajny 1884, wyd. F. Komierowski, W-wa; Przy kominku, „Kłosy” 1884, nr 1006; Kazanie niedzielne. Powiastka, W-wa 1885; Lirnik wioskowy. Powiastka, W-wa 1885 (toż: 1900 [jako Zdziarska Józefa]); Pozwólcie dziatkom przyjść do mnie: Miesiąc Maryi czyli nabożeństwo majowe, z dodatkiem nabożeństwa codziennego dla młodocianego wieku, W-wa 1885; Projekt założenia szkoły rzemiosł przy zakładzie sierot im. ś. p. Stanisława Jachowicza, „Tygodnik Ilustrowany”, 1885 nr 131-156; Studia literackie. O „Pogance" N. Żmichowskiej, „Tygodnik Mód i Powieści 1885, nr 8-11; Dziewięciodniowe nabożeństwo do św. Rocha patrona od zaraźliwych chorób, W-wa 1886; Dziewięciodniowe nabożeństwo do św. Izydora Oracza zawierające: Jego żywot, modlitwy i litanię, W-wa 1887; Nabożeństwo dziewięcio-tygodniowe do św. Antoniego Padewskiego patrona wdów i sierot, zawierające żywot świętego, dziewięć modlitw i litanią, W-wa 1887 (toż: 1903); Zbiór nabożeństwa ku wyłącznej czci świętego Józefa, patrona Kościoła i oblubieńca Matki Bożej na miesiąc marzec, zawierający: rozmyślania, uwagi i modlitwy na każdy dzień, W-wa 1887; Nabożeństwo do śś. Rocha, Antoniego, Józefa, Benedykta, Izydora patrona rolników, W-wa 1888; A światłość wiekuista niech im świeci. Nabożeństwo żałobne, W-wa 1888; Żywot ś-go Benedykta opata napisany przez ś-go Grzegorza Wielkiego Papieża, z dołączeniem Litanii i modlitw, W-wa 1888; Błogosław Matko! Czternaście pieśni na uroczystości N. Marii Panny, W-wa 1888 (toż 1890); Kobieta w starożytnym Rzymie. (I. Westalka. II. Dziewica. III. Matrona. IV. Kobieta dziejowa. V. Upadek. VI. Światło w ciemnościach), „Bluszcz” 1894, nr. 1- 20 (z przerwami); Smutne skutki przeklinania. Powiastka, W-wa 1896; Kowadło i pióro, W-wa 1901; Ideały życia. Fantazja dramatyczna, W-wa 1902; Sen Marysi o Najświętszej Panience, powiastka, W-wa 1902; Wyrobnica, powiastka, W-wa 1902; Jan trzeci pogromca. Poemat, W-wa 1903 (toż 1904); Przyjdź królestwo Twoje. Książka do nabożeństwa dla młodzieży katolickiej, W-wa 1904; Według stawu grobla, W-wa 1904;
Utwory o nieustalonych miejscach druku (tytuły za: „Ruch” 1889): Myśli o stowarzyszeniach; O bezrobociu w Anglii; O pisaniu powiastek dla dzieci.
 

Materiały rękopiśmienne:
List Józefy Żdżarskiej do Adama Zawadzkiego z dnia 15 sierpnia 1852 r., rkps Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas (LVIA), sygn. F1135, o. 7, t. 473, k. 143-144b; List Józefy Żdżarskiej do [Eleonory Ziemięckiej lub Seweryny Pruszakowej] z 9 maja 1868, [w:] Zbiory Cypriana Walewskiego, rkps PAN Kraków, sygn. 719, k. 627.
 

Źródła:
USC Płock/parafia rzymskokatolicka, [w:] AP w Płocku, ur70/1826; USC W-wa/św. Andrzeja, [w:] AP w Warszawie, zg54/1896; [A. Brykczyński], Listy Gwiaździca. Szkice z życia umysłowego w Płocku, „Korespondent Płocki” 1880, nr 87, s. 1; Żdżarska Józefa, [w:] Ruch na rok 1889, W-wa 1888, s. 192-193; T. Budrewicz, A. Matusiewicz, Wychowawczyni i pisarka, [w:] Biografie suwalskie, cz. 3, red. M. Pawłowska, Suwałki 1996, s. 102-104; A. Matusiewicz, T. Radziwonowicz, K. Skłodowski, Historia Suwałk do 1945 roku, [w:] Suwałki. Miasto nad Czarną Hańczą, oprac. J. Kopciał, Suwałki 2005, s. 169; A. Matusiewicz, Szkolnictwo suwalskie w latach 1833-1866, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1990, nr 1, s 74-75; D. Samborska-Kukuć, Córka nauczyciela i poety – Józefa Żdżarska, [w:] Eadem, Od Puttkamerów do Konopnickich. Rewizje i rekonstrukcje biograficzne, W-wa 2016, s. 108-120 (tu m.in. częściowy wykaz jej druków); M. Czapska, Prywatne szkoły średnie w Królestwie Polskim w latach 1831-1862, Kielce 2002, s. 228; Otrywki iz zapisok Awtonima Akimowicza Sołtanowskogo, [w:] „Kijewskaja Starina” 1893, t. 42, s. 416-417; T. Budrewicz, Nad Niemnem – niektóre problemy pogranicza kultur w guberni suwalskiej i grodzieńskiej, [w:] Pogranicze kultur, red. C. Kłak, Rzeszów 1997, s. 41, B. Prus, Kroniki, t. 4, oprac. Z. Szweykowski, W-wa 1955, s. 446; Z. Gloger, Recenzja Kalendarza dla młodego wieku na rok zwyczajny 1881. W-wa, druk J. Noskowskiego. 1881, „Echo” 1880, nr 259, s. 8; [Nekrologi]: „Kurier Warszawski” 1910, nr 302, s. 2, „Słowo” 1910, nr 496.
Portret Ż., „Kłosy” 1890, t. 50, nr 1304, s. [414].

                                                                                                           Dorota Samborska-Kukuć