Żółtowska (Łuszczewska) Magdalena

Magdalena Żółtowska (Łuszczewska) (1806- 1869), ps. Nina, Safo Mityleńska

pisarka, założycielka salonu artystyczno- literackiego

Ur. 20 marca 1806 roku w Mediolanie, córka generała wojska polskiego Edward Żółtowskiego i Kazimiery Skoraszewskiej. Matka Ł. miała plebejskie pochodzenie, była poddanką Antoniego Tyzenhauza, wyzwoloną przez Stanisława A. Poniatowskiego. Ukończyła szkołę baletową w Grodnie a następnie została tancerką Teatru Narodowego. Jej pochodzenie i zawód stanowiły tabu długo ukrywane przez  rodzinę.

Ł. uzyskała staranne wykształcenie.

Wyszła za mąż 14 stycznia 1829 r. za Wacława Józefa Łuszczewskiego (1806- 1867), syna Jana Pawła – posła na Sejm Czteroletni, ministra spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego oraz Aleksandry Cieciszowskiej, krewnej Joachima Lelewela. Po krótkim okresie pobytu w majątku Strugi (rodzinne „gniazdo” Łuszczewskich), małżonkowie przenieśli się do Warszawy. Wacław, z wykształcenia przyrodnik, z zawodu ekonomista, podjął pracę w Ministerium Spraw Wewnętrznych. Z czasem awansował, zajmując coraz bardziej eksponowane stanowiska w administracji publicznej i instytucjach takich jak Komitet Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W latach 1863-1865 przebywał na zesłaniu w Symbirsku. 
Ł. słynęła z urody, kreatywności i niezwykłej energii. Małżonkowie dochowali się dwóch córek; Kazimiery (zwanej Jolantą), urodzonej w 1829 roku i pięć lat młodszej, Jadwigi (ps. Deotyma). Oboje rodzice bardzo angażowali się w wychowanie córek, wprowadzając je w arkana takich dziedzin jak: literatura, historia, geografia, arytmetyka, muzyka czy religia. Dodatkowo, kompozytor Józef Sikorski uczył dziewczęta muzyki, zoolog Antoni Waga, przyrody. Latem rodzina odbywała podróże do miejscowości które, miały córkom przybliżyć dzieje ojczyste. Kazimiera i Jadwiga, którym zaszczepiono miłość do literatury, już w wieku nastoletnim podejmowały pierwsze próby poetyckie. Wiersze Kazimiery czytywane na spotkaniach w salonie matki, opublikowano w Poznaniu w 1863 roku w tomie Poezje Jolanty. Jej talent literacki z powodu zamążpójścia (w 1849 r. poślubiła ziemianina Antoniego Komierowskiego z którym, zamieszkała w majątku Ślężany), macierzyństwa i przedwczesnego zgonu (w 1863), nie rozwinął się w pełni. Ambicje matki udało się w zrealizować synowi Kazimiery- Janowi Wacławowi- poecie publikującemu pod pseudonimem Wacław Pomian. Druga z córek Ł., Jadwiga znana jako Deotyma, nie tylko udzielała się artystycznie, ale kontynuowała dzieło matki, prowadząc salon literacki.

Ł. zadebiutowała na łamach warszawskiej prasy, publikując prozę; m. in. opowieść Magdalena, utwory poetyckie, modlitwy, dumania etc.. Była członkinią akademii florenckiej Crusca oraz  Il Saggio Collegio d’ Arkadia w Rzymie.
Jej największym osiągnięciem było stworzenie salonu artystyczno- literackiego, który działał od 1834 r. w mieszkaniach Łuszczewskich,  na Nowym Świecie, potem w Pałacu Sapiehów, a od 1845 r. w Pałacu Saskim. Salon początkowo przesiąknięty był atmosferą filozoficzno- religijną, następnie jego profil ewaluował w kierunku artystycznym. Postrzegano go jako „przybytek w którym, poezja, nauka i sztuki piękne miały gorących wyznawców (…) Duchową oazę skąd najlepsze serca i umysły Narodu czerpały otuchę i wiarę w ideały” (A. Krauschar). W salonie królowała Magdalena przy pełnej aprobacie męża, twierdzącego, iż „dom jest wyłącznym królestwem kobiety”. Na odbywających się w poniedziałki spotkaniach, zbierała się elita towarzysko- artystyczna ówczesnej Warszawy (początkowo duchowni, filozofowie). Wraz z napływem nowych gości, w latach 40. tych XIX w., salon stał się mekką literatów i uczonych. Stałymi bywalcami byli m. in. January Suchodolski, Adam Idzikowski, Aleksander Przeździecki, Teofil Lenartowicz, Andrzej Koźmian, Cyprian Kamil Norwid, Maria Kalergis, Karol Libelt, Katarzyna Lewocka, Gabriela Żmichowska i inni. Wśród gości dominowali mężczyźni, zapraszano tylko te „damy, które odznaczały się rozumem, talentem lub przynajmniej wyjątkową pięknością” (J. Łuszczewska, Pamiętnik). Po przeprowadzce Łuszczewskich do Pałacu Saskiego, poniedziałkowe wieczory zaczęły przyciągać więcej kobiet oraz ludzi, których „nigdy pierwej nie widywano w salonach” (np. Żydów), co zbiegło się z narodzinami rewolucyjnych i emancypacyjnych nastrojów w Europie. Podczas poniedziałkowych spotkań czytano fragmenty utworów literackich (np. przekładów poezji i dramatów Friedricha Schillera, wierszy Teofila Lenartowicza, poematów Wincentego Pola) i prac naukowych. Dyskutowano o teatrze i urządzano amatorskie przedstawienia (np. w 1848 r. odegrano kilka scen z Fausta, J. W. Goethego). Ł. potrafiła pozyskiwać znakomitych gości i promować młode talenty. W jej salonie zrodził się pomysł założenia czasopisma „Biblioteka Warszawska”, której stałym współpracownikiem był Wacław Łuszczewski, przygotowujący streszczenia i recenzje dzieł ekonomicznych, przeglądy prasy zagranicznej podejmującej kwestie gospodarcze, użyczał też mieszkania na cotygodniowe zebrania redakcji. Znaczenie salonu stanowiącego przestrzeń wymiany myśli w okresie popowstaniowych represji, było niebagatelne. Spotkania u Łuszczewskich przyczyniły się do wskrzeszenia życia towarzyskiego, edukacji młodego pokolenia i promocji idei republikańskich. Podkreślano, iż ów salon był „najliczniej odwiedzanym i najbardziej wpływowym spośród inteligenckich biesiad organizowanych w Warszawie tamtego czasu” (H. Skimborowicz). Byli też tacy (M. Faleński, N. Żmichowska), którzy zarzucali gospodyni próżność i snobizm. W XX w., Janusz W. Gomulicki, stwierdził nawet, iż główną przyczyną powstania salonu „była w dużej mierze próżność pani domu (…), chęć zabłyśnięcia w towarzystwie warszawskim (…) pragnienie zrekompensowania doświadczanych przykrości wynikających z pochodzenia matki”. Jego zdaniem, Ł. miała wykorzystywać koligacje i znajomości męża, by przyciągnąć do „niebieskiego saloniku” wiele „ustosunkowanych”, wysoko urodzonych osób: Potockich, Lubomirskich, Zamoyskich, Radziwiłłów, Sanguszków, Branickich i in.. Na przełomie lat 1846/ 1847 w dowód uznania, warszawiacy postanowili wyprawić „wielką, składkową ucztę” na cześć Łuszczewskich. Magdalena odrzuciła jednak ten pomysł, proponując by zebrane fundusze przekazano na przetłumaczenie na język polski słynnego De revolutionibus orbium coelestium Mikołaja Kopernika. Przełożone przez J. Baranowskiego i wydane w 1854 roku dzieło,  zadedykowano twórczyni salonu.

Ł. zmarła 16 marca 1869 r., spoczywa na Cmentarzu Powązkowskim, kwatera 64, rząd 1, miejsce 20. 
Po jej śmierci w prasie warszawskiej pojawiły się nekrologi, w których wspominano ją jako osobę o żywym umyśle, zasobną w literacki talent i naukową wiedzę, o łagodnym sercu. Doceniano umiejętność godzenia przeciwieństw, wspieranie młodych, początkujących twórców.

a/ Twórczość: Rozmyślania nad Modlitwą Pańską Ojcze nasz. Wyjątek z dzieł Ś-tej Teresy, przeł. N. Łuszczewska, „Pielgrzym” 1845, t. 2, s. 305–338; Opis Krakowa, Dumania, Modlitwy, Aforyzmy, wiersze („Przeznaczenie kobiety”, „Przeznaczenie mężczyzny”); Różne myśli, refleksje i maksymy. Wypisy z literatury francuskiej, niemieckiej i angielskiej, (rękopis)
Współczesne wydania: Sceny z dawnego życia dworskiego w Barzynie, Aegidi Martha, tłum. Łuszczewska, M, opr. Słodownik L., „Tygiel”, 2004, nr 4, s. 35-42.
b/ Materiały, korespondencja: List Magdaleny (Niny) Łuszczewskiej do męża i córki, 1864, NAC; Fragment korespondencji Jadwigi Łuszczewskiej (Deotymy) do matki; rękopisy, Biblioteka Narodowa; Autograf, tamże, Magazyn Mikroform, mf. 50374; Różne myśli, refleksje i maksymy. Wypisy z literatury francuskiej, niemieckiej i angielskiej poetki Magdaleny Łuszczewskiej z Żółtowskich z lat 1824-1825, Biblioteka Narodowa. 
Nekrologi: W. Szymanowski, Opis pogrzebu Ł-iej, „Kurier Warszawski 1869,  nr 59, 60, 62; Tenże, „Tygodnik Ilustrowany”1869, nr 64.

c/ Opracowania: PSB, T. XVIII, Wrocław 1973, s. 583- 584; Słownik Literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Warszawa- Wrocław- Kraków 1991, s. 855-856; Słownik Polskiej Krytyki Literackiej, s. 485–487, 489 II 519, 521–523;  Skimborowicz H., Magdalena (Nina) z Żółtowskich Łuszczewska i jej salon: wspomnienie pośmiertne, Warszawa 1869; Krauschar A., Salony i zebrania warszawskie na schyłku wieku XVIII i w ubiegłym stuleciu, Warszawa 1916, s. 37-44; Wilkońska P, Wieczory poniedziałkowe pani Niny Ł-iej, w: tejże, Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, opr. J. Lewinówna, red. J. Gomulicki, Warszawa 1959, s. 38- 64;  Gomulicki J. W., O salonie literackim dwóch pań Łuszczewskich. w: Łuszczewska Jadwiga (Deotyma, pseud.). Pamiętnik Deotymy. 1834–1897, wstęp tenże, Warszawa 1968, s. 5–38; J. Kulczycka- Saloni, Życie literackie Warszawy w latach 1864- 1892, Warszawa 1970; Michałowska H., Z dziejów salonów artystyczno- literackich Warszawy 1832-1869, w: Studia Warszawskie, t.6, Warszawa 1970, s. 71- 107; Wystawienie "Fausta" Johanna Wolfganga Goethego z muzyką Antoniego Radziwiłła w warszawskim salonie Magdaleny i Wacława Łuszczewskich, Kolago L., „ISME” 1999, nr 4, s. 24-48;  Kacprzak M. M., U źródeł XIX-wiecznego kultu św. Teresy od Jezusa na ziemiach polskich. Popularyzacja pism Świętej w latach 40. XIX w., w: Święci w wierze, tradycji, literaturze i sztuce, red. K. Parzych- Blakiewicz, Olsztyn 2017, s. 115–129. Kleinrok A, Dziewiętnastowieczne salony warszawskie : "instytucje" kultury czy wysublimowane alkowy?„Polski Rocznik Muzykologiczny”, T. 20 (2022), s. 223-242.

M. Sadurska, Wieszczka z Dolnego Wrzeszcza, cz. 1, https://www.gdanskstrefa.com/wieszczka-z-dolnego-wrzeszcza/.

e/ portret: Franciszek Ksawery Lampi, Portrait of Nina Łuszczewska née Żółtowska (1825-1830), MP 2982 MNW – Muzeum Narodowe w Warszawie.